cover pathokan

Click here to load reader

Post on 25-Jul-2015

442 views

Category:

Documents

23 download

Embed Size (px)

TRANSCRIPT

cahmbanjar

PATHOKAN PEDHALANGAN GAGRAG BANYUMAS

PERINGATAN ! ebook ini dipergunakan untuk keperluan non komersial sebagai upaya pelestarian budaya wayang Hak Cipta ada pada Penulis/Pengarang, Penerbit

i

cahmbanjar

DAFTAR ISI

1. BAB VIII : PURWAKA .................................................................................................. 2. BAB II : SEJARAH MEKARIPUN SENI PEDHALANGAN BANYUMAS ............. 1. Umum ................................................................................................... 2. Sejarah mekaripun Seni Pedhalangan ing Indonesia ............................... 3. Sejarah mekaripun Seni Pedhalangan Gagrag Banyumas ........................

1 3 4 4 8

3. BAB III

: KAWRUHING DHALANG ........................................................................ 1. Lenggah-lenggahing pralebdanipun para dhalang .................................. 2. Sanguning dhalang .................................................................................. 3. Cacadipun dhalang .................................................................................. 4. Tata kramaning pakeliran ...................................................................... 5. Pangertosan-pangertosan ....................................................................... 6. Simpingan ringgit lan pangrakiting panggung sarta gangsa .................... 7. Sarasilahing ringgit ............................................................................... a. Pepenget .......................................................................................... b. Nabi Adam lan Dewi Kawa ............................................................. c. Para Dewa (Wiwit Hyang Nurcahya) ............................................... d. Sarasilah wiwit Hyang Tunggal dalah putra wayah .......................... e. Sarasilah Maespati (Wiwit Hyang Ismaya lan saterusipun) .............. f. Dewi Pujawati/Dewi Setyawati (tedhak trah Hyang lsmaya).............. g Lokapala (Wiwit Bathara Sambo lan saterusipun)..............................

13 13 14 17 18 26 30 36 36 36 39 41 45 47 48 50 52 55 58 59

h. Ngalengkadiraja ................................................................................ i. j. Cempala utawi Atasangin ................................................................. Wiratha (Wiwit Bathara Wisnu durnugi Dewi Untari) ......................

k. Awu-awu (Plasajenar) ...................................................................... 1. Benggala, Magada, Ayodya lan Dwarawati ...................................... m. Leluhuripun Pandhawa (Kempalipun dharah Bathara Brama kaliyan Bathara Wisnu) .................................................................................

64

n. Pandhawa lan Kurawa (Wiwit Bagawan Abiyasa dumugi putra wayah) 66

4. BAB IV

: WEWATON CAKING PAKELIRAN .......................................................... ii

69

cahmbanjar

1. Pambuka utawi Purwaka ........................................................................... 2. Manggung utawi Talu ............................................................................... 3. Jejeran Kapisan (Ing salebeting Pathet 6) .................................................. 4. Ginem ....................................................................................................... 5. Paseban Jawi ............................................................................................ 6. Budhalan .................................................................................................. 7. Adegan Singgetan .................................................................................... 8. Adegan Sabrang (Adegan Pathet kalih) ..................................................... 9. Gara-gara (Ing salebeting pathet 9)............................................................ 10. Adegan Pratapan (Pandhita lan Bambangan) ........................................... 11. Adegan Sintren (Adegan pathet 9 kaping 10 kalih) ................................. 12 Adegan Manyura (Ing salebeting pathet manyura) ................................... 13. Adegan Manyuri .................................................................................... 14. Tayungan (Perang brubuh) ..................................................................... 15. Adegan pungkasan .................................................................................

69 69 70 70 71 71 71 71 71 72 72 72 72 72 72

5. BAB V

: KANDHA LAN CARIYOS ......................................................................... 1. Kandha kombangan................................................................................. 2. Kandha Janturan tumrap Jejer Kapisan Negari Ngastina ........................ 3. Kandha Janturan tumrap Jejer Kapisan Sri Bathara Kresna ing Negari Dwarawati............................................................................................... 4. Kandha Janturan tumrap Jejer Kapisan Bathara Guru ing Kahyangan Junggring Salaka .................................................................................... 5. Kandha panyandraning Nata Lenggah siniwaka ..................................... 6. Kandha salebeting jejer Ratu Manggih rembag pakewed ....................... 7. Kandha salebeting jejer badhe katamuan ................................................. 8. Kandha majenging tamu mawi Gendhing ................................................ 9. Kandha badhe kondur angedhaton ......................................................... 10. Kandha badhe kondur ngadhaton tumrap Kahyangan ............................ 11. Kandha gapuran .................................................................................... 12. Kandha adegan ing kadhaton ................................................................. 13. Kandha kondur angedhaton, gapuran, kadhatonan, sanggar palanggata kasanggit utawi kagedhongaken ............................................................ 14. Kandha paseban njawi ........................................................................... 15. Budhalan ............................................................................................... iii

74 74 74

77

80 80 81 81 81 81 82 82 83

83 84 84

cahmbanjar

16. Kandha panyandraning ringgit turangga ................................................ 17. Kandha tumrap Sri Kresna kondur hangedhaton lajeng badhe mabur ..... 18. Kandha wayang duka ............................................................................ 19. Kandha candraning ringgit, tumrap ringgit badhe asilih warna ............... 20. Kandha kangge adegan II (Adegan Sanrangan) ....................................... 21. Kandha badhe Gara-gara ....................................................................... 22. Kandha janturan: Gara-gara ................................................................... 23. Kandha bakda: Gara-gara ...................................................................... 24. Kandha janturan pratapan Sapta Harga .................................................... 25. Kandha adegan ing tengah wana ............................................................ 26. Kandha tumrap ringgit trenyuh .............................................................. 27. Kandha candraning ringgit tumrap R. Harjunanedya hanglepasaken jemparing ................................................................................................

85 86 86 86 87 87 87 90 91 92 92

92

28. Kandha candraning ringgit tumrap R. Gathutkaca badhe mahawan gegana 93 29. Kandha candraning ringgit R. Werkudara nedya lumaksana ................... 30. Kandha tumrap ringgit pinarwasa ing paprangan .................................... 94 96

6. BAB VI

: SULUKAN ................................................................................................... a. Sulukan pathet nem Ageng/nem wetah ginanipun kangge nyuluki jejeran kapisan ................................................................................................... b. Sulukan pathet nem jugag, ginanipun kangge sabadhenipun wigatosing pawewakan .............................................................................................

99

99

99

c. Sulukan sendhon plencung kangge nyuluki sarampunging pasewakan .... 100 d. Irim-irim kangge nyuluki manawi badhe wonten tamu ing salebetipun jejeran .................................................................................................... 101 e. Sinom Kloloran kangge nyuluki manawi wonten tamu utawi paseban jawi 101 f. Asmaradana kangge nyuluki ngondangi wadya ...................................... 102 g. Pangkur kangge nyuluki tengara budhalan . ............................................ 103 h. Pangkur dhendha kangge nyuluki Sri-Kresna ndirgantara lan sesaminipun, larasipun miring ..................................................................................... 103 i. j. Cakepan pangkur dhendha ...................................................................... 104 Sulukan kloloran jugag kangge nyuluki sade- derengipun perang ........... 104

k. Cakepan sanes lagu sami (Abimanyu/Samba) ......................................... 104 l. Ada-ada Greget saut nem ....................................................................... 104

m. Plencung kangge nyuluki bibar perang sapisan ....................................... 105 iv

cahmbanjar

n. Pathet nem jugag kangge nyuluki sabadhenipun adegan kaping kalih ..... 105 o. Mijil Sulastri kangge nyuluki sadhengah pathet (Adegan putri) .............. 106 p. Tangisan kangge sadhengah pathet larasipun 14 miring .......................... 106 q. Kloloran kangge nyuluki sabibaring perang sapisan sabadhenipun garagara ........................................................................................................ 106 r. Kloloran jugag ....................................................................................... 107 s. Ada-ada nyorog barang tandha pathet nem sampun rampung laras miring 107 t. Sulukan pathet sanga wantah/Agung ...................................................... 107 u. Ada-ada greget saut (Kangge nyuluki sabibaring nyandra gara-gara) ...... 108 v.1 Sulukan Pathet Sanga Jugag ................................................................ 108 v.2 Sinom Grandel Slendro Pathet 9 .......................................................... 108 v.3 Sendhon Jangkep Slendro Pathet 9 ...................................................... 109 v.4 Ada-ada Greget Saut Wana .................................................................. 109 v.5 Ada-ada Greget Saut Watak 5 .............................................................. 110 v.6 Sendhon Jugag Swasana Suka ............................................................. 110 v.7 Pathet 9 Jugag (Adegan 9 kaping kalih) ................................................ 110 v.8 Ada-ada Greget Saut Watak 10, (Ngraga Sukma) ................................ 111 v.9 Greget Saut Dancer lima ...................................................................... 111 v.10 Greget Saut Sendhalan ......................................................................... 111 v.11 Sulukan Pathet 9 kangge nyuluki sasuwuking gendhing adegan pandhita 111 w. Pathet Manyura Wantah ...................................................................... 112

w.1 Pathet Manyura Ageng ........................................................................ 113 x. Ada-ada Greget Saut Manyura ............................................................. 113

x.1. Ada-ada Greget Saut Jugag................................................................... 114 y. z. z.1 Sastrodatan Manyuri Ageng ................................................................ 114 Gagak Ngurak Manyuri ....................................................................... 114 Pathet Manyura Wantah/Ageng ........................................................... 114

7. BAB VII

: GENDHING-GENDHING BAKU PAKELIRAN ......................................... 117 I. Purwaka utawi pambuka ......................................................................... 117 II. Manggung utawi Talu ............................................................................ 117 III. Pathet 6 .................................................................................................. 117 IV. Pathet 9 .................................................................................................. 118 V. Pathet Manyura ...................................................................................... 118

v

cahmbanjar

8. BAB VIII : WEWATONING SABETAN ....................................................................... 120 a. Sabetan ..................................................................................................... 120 b. Cepengan ................................................................................................. 120 c. Tanceban .................................................................................................. 121 d. Bedholan .................................................................................................. 124 e. Solah-bawa ............................................................................................... 124 f. Sabetan perang .......................................................................................... 126 g. Panyelehing ringgit ................................................................................... 129

9. BAB IX

: WEWATONING DHODHOGAN LAN KEPRAKAN ................................. 131 1. Dhodhogan ............................................................................................. 131 2. Keprakan ................................................................................................ 131 3. Sasmitaning dhodhogan turnrap gendhing .............................................. 132

10. BAB X

: PENUTUP .................................................................................................... 134

vi

cahmbanjar

BAB I PURWAKA

Bab "Pedhalangan Gagrag Banyumas" sajatosipun sampun dangu dados rembag ing kalanganing bebrayan pewayangan. Namung kemawon ing kanyatanipun punapa ingkang dipun wastani "Pedhalangan gagrag Banyumas" punika mboten gampil kaandharaken kanthi pratitis. Ing kalanganing para sedherek ingkang asal saking njawi rangkah Banyumas, nanging ugi kalebet sedherek Banyumas piyambak kathah ingkang sami gadhah panganggep bilih ingkang sinebat "Pedhalangan Gagrag Banyumas" punika mboten sanes inggih Pedhalangan Gagrag Surakarta utawi Ngayogyakarta ingkang kawewahan Bawor tuwin lagu Kembang Lepang saha gendhing-gendhing Banyumasan sanesipun. Malah para seniman dhalang Banyumas piyambak ugi sami dereng gumolong pamanggihipun ing bab pangertosan Pedhalangan Gagrag Banyumas wau. Ingggih awit saking kawontenan ingkang makaten wau ingkang lajeng nuwuhaken ada-ada ngawontenaken parepatan Koordinasi GANASIDI sakukuban tilas karesidhenan Banyumas, manggen wonten ing pandhapi kawedanan Bukateja nalika tanggal 21 April 1979, kanthi jejering rembag "Tumuju dhateng manunggaling Pedhalangan Gagrag Banyumas". Salah satunggaling putusaning parepatan inggih punika sami rumojong badhe sesarengan ngimpun "Pathokan Pedhalangan Wayang Purwa Gagrag Banyumas". Panitya lajeng kadhapuk ingkang jangkepipun kasebat "Panitya Pangimpun Pathokan Pedhalangan Wayang Purwa Gagrag Banyumas". Wondene pratelan nama-namanipun ingkang sami tumut ngimpun saged kawaos ing lampiraning naskah punika. Sesampunipun tumindak kirang langkung setahun sarana ngawontenaen parepatan jangkep ingkang rambah kaping sekawan saha rapat-rapat ingkang dipun ayahi dening para dhalang tuwin para paranpara pamonging pawayangan Banyumas, ingkang kapantha-pantha miturut babagan garapanipun piyambak-piyambak, wasana saged kasembadan mujudaken naskah "Pathokan Pedhalangan Gagrag Banyumas" punika. "Pathokan Pedhalangan Gagrag Banyumas" punika tamtunipun dereng jangkep, punapa malih yen kaanggep sampurna tamtu dereng paja-paja sanget. Pramila taksih perlu dipun jangkepi sarana andharan warni-warni ingkang perlu kasumurupan dening para dhalang Banyumas. Kajawi punika ancasing pandhapukipun naskah punika taksih winates sanget, inggih punika namung badhe suka sarana mamrih manunggaling Pedhalangan Gagrag Banyumas kanthi ngimpun pathokan-pathokan ingkang kawawas sami tumrap cak-cakaning pakeliran gagrag Banyumas. Bakuning isinipun naskah punika kawrat wonten ing Bab IV inggih punika bab "Wewaton caking pakeliran". Wondene ingkang kapacak ing bab-bab sanesipun arupi samukawis andharan ingkang perlu 1

cahmbanjar

kasumurupan dening para dhalang, kadosta Bab II ngewrat Sejarah mekaripun pedhalangan gagrag Banyumas ingkang tundhonipun suka seserepan bab asal-usuling seni pedhalangan ing laladan Banyumas. Bab V dumugi Bab IX ngewrat katrangan warni-warni minangka jangkeping kawruh bab pakeliran. Pathokan punika kajawi minangka sarana mamrih manunggaling pedhalangan gagrag Banyumas ugi kaangkah sageda kangge tuntunaning para dhalang Banyumas supados saged nindakaken cak-cakaning pakeliran miturut cara ingkang baku. Kanthi mekaten para dhalang wau lajeng saged mangertos saestu ing bab Pedhalangan Gagrag Banyumas tuwin leregipun lajeng sami saged nggelaraken Pedhalangan Gagrag Banyumas kanthi gumathok. Ing nginggil sampun kaandharaken bilih naskah punika taksih dereng paja-paja jangkep utawi sampurna. Pramila taksih kedah dipun jangkepi. Miturut rancangan, naskah-naskah "Pathokan Pedhalangan Gagrag Banyumas" jilid II ugi badhe enggal kagarap, semanten ugi jilid III tuwin salajengipun, ingkang ngewrat seserepan maneka warni. minangka jangkeping isinipun naskah "Pathokan Pedhalangan Gagrag Banyumas" jilid I punika.

2

cahmbanjar

SEJARAH MEKARIPUN SENI PEDHALANGAN. BANYUMASAN 1. Umum 2. Sejarah mekaripun Seni Pewayangan ing Indonesia: a. Jaman Dyah Balitung b. Jaman Prabu Darmawangsa c. Jaman Prabu Airlangga d. Jaman Kediri e. Jaman Majapahit f. Jaman Demak g. Jaman Pajang h. Jaman Mataram Islam i. Jaman Plered

3. Sejarah mekaripun Seni Pedhalangan Gagrag Banyumas

3

cahmbanjar

BAB II SEJARAH MEKARIPUN SENI PEDHALANGAN BANYUMASAN

1. Umum Saderengipun angadani ndhapuk Pathokan Pedhalangan Gagrag lianyumas, wonten

prayoginipun bilih langkung rumiyin nalusur riwayat latah-larahipun tuwin tuwuh ngrembakanipun Seni Pedhalangan ing tlatah Banyumas. Prekawis punika wigatos sanget amrih saged netepaken kawontenan salugunipun Pedhalangan Banyumas, kados ingkang kasrambah samangke punika. Mekar ngrembakanipun seni pedhalangan ing tlatah Banyumas estunipun mboten uwal saking tuwuh saha ngrembakanipun seni pedhalangan ingkang sipatipun mratah ing saindhenging tlatah Indonesia. Sarehning prabot utawi tetilaran serat-serat minangka tandha yektinipun tuwuhing seni pedhalangan ing tlatah Banyumas radi rekaos anggenipun angupados, pramila radi rekaos ugi anggenipun badhe netepaken riwayat tuwuhipun sarta ngrembakanipun. Awit saking punika paripaksa pancadan saking "teori" pangothak-athik sarta pangentha-entha adhedhasar golonging rembagipun para empu pedhalangan Banyumas, kados taksih perlu kataliti malih kayektinipun. Cundhuk kaliyan atur sakawit, ingkang badhe dipun cakaken inggih punika : a. Naliti sejarah tuwuhing Seni Pewayangan ingkang nyakup sadayanipun ing saindhenging tlatah Indonesia, kanthi migunakaken prabot-prabot methik saking babon utawi sumber ingkang taksih kasrambah; b. Pandugi-dugi sejarah larah-larahipun sarta tuwuhing Seni Pedhalangan ing tlatah Banyumas, ingkang alandhesan prabot-prabot kasebat ing nginggil.

2. Sejarah mekaripun Seni Pewayangan ing Indonesia Kados ingkang sampun katur ing nginggil sejarah mekaripun Seni Pedhalangan Gagrag Banyumas mboten saged uwal saking sejarah pangrembakanipun Seni Pedhalangan ing saindhenging Indonesia. Mila saderengipun katur mekaripun Seni Pedhalangan Gagrag Banyumas, ing bagian punika badhe katur langkung rumiyin sejarah tuwuh tuwin mekaripun Seni Pewayangan ing Indonesia miturut prabot-prabot utawi tetilaran serat-serat sarana babon utawi sumber ingkang taksih sumrambah, urut jamanipun inggih punika: a. Jaman Dyah Balitung (898-910 M) Kasebat bilih ing jamanipun Dyah Balitung, nata binathara ing praja Mataram Hindu, Serat Ramayana abasa Sansekerta ingkang asalipun saking India saged kaimpun saha kaserat mawi basa Jawi Kina utawi Basa Kawi. 4

cahmbanjar

b. Jaman Prabu Darmawangsa (991-1016 M). Ing jamanipun Prabu Darmawangsa punika Serat Mahabharata ingkang asalipun wonten 18 parwa saged karakit mawi basa Jawi Kina dados 9 parwa. c. Jaman Prabu Airlangga (1019-1042 M). Jaman Airlangga punika wonten cihna mekar lan ngrembakanipun kasusastran Jawi Kina, inggih punika dumadosipun Serat Arjunawiwaha ingkang karakit dening Mpu Kanwa kala taun 1030. d. Jaman Kediri (1042-1222 M) Nata Kediri ingkang asmanipun sambet rapet kaliyan ngrembakanipun kasusastran inggih punika Prabu Jayabaya (1135-1157). Inggih ing jamanipun Sri Jayabaya punika pujangga Mpu Sedah ngrakit Serat Bharatayudha, ingkang salajengipun dipun rampungaken dening Mpu Panuluh. Serat Hariwangsa punapa dene Serat Gathutkacasraya ugi yasanipun Mpu Panuluh. Malah-malah miturut gotekipun Serat Centhini, inggih Sri Jayabaya punika ingkang adaada dhawuh damel gambar "wayang purwa" cinorek ing rontal wiwit saking gambaripun Sanghyang Jagadnata dumugi Bambang Parikenan. Dipun sebat "wayang" jalaran wujud ingkang badhe ginatra sampun ical, nanging lajeng kaentha-entha ing salebeting batos ngantos nuwuhaken wewayangan ingkang cetha; kasebat "purwa" jalaran ingkang dipun anggit nama samukawis ingkang sampun lalu mangsa. e. Jaman Majapahit (1293-1528 M) Taksih miturut gotekipun Serat Centhini, ing jaman awal Majapahit wewayangan ringgit purwa dipun gambar mawi kertas Jawi, mawi dipun wewahi perangan-peranganing pangangge. Kaleresan sanget dene ing jaman Majapahit akhir wonten putra nata ingkang prigel sanget anyungging ngantos kawentar asma Raden Sungging Prabangkara. Dening ingkang rama kadhawuhan nyungging praboting ringgit. Warni ingkang dipun pigunakaken dipun cundhukaken kaliyan wujud saha tataran sarta pari-polahing ringgit. Sugengipun Raden Sungging Prabangkara punika wonten ing sakiwa tengenipun taun 1380. f. Jaman Demak (1500-1550 M) Duk bedhahipun Majapahit ringgit beber Prabangkara dipun boyong dhateng Demak. Raos sengsem dhateng karawitan tuwin pagelaran ringgit ingkang rujak sentul kaliyan anggering agami Islam nuwuhaken penggalihan anyar menggahing gambar ringgit, inggih punika mbucal wujud wewangunaning manungsa. Makaten penggalihanipun Sultan Syah Alam Akbar I (Raden Patah) ingkang dipun sengkuyung dening para wali. Ringgit purwa beber lajeng dipun ewahi, kadamel mawi wacucal maesa ingkang dipun tipisaken. Dhasar warni pethak kadamel saking iladrening glepung balung, dene pangangge 5

cahmbanjar

dipun cet mawi mangsi. Wanda methok kadamel miring, mawi tangan radi panjang kadamel saking irisaning wacucal, lajeng dipun gapit saha dipun simping. Ingkang damel tatananing panyimping Sunan Bonang. Dene Sunan Prawata mewahi cacahing ringgit wujud raseksa tuwin rewanda saha ngasta sawetawis balunganing lampahan. Liman tuwin prampogan wewahan saking Raden Patah. Panyengkuyungipun Sunan Kalijaga rupi kelir, nggantos kajeng panyimping mawi witing pisang, blencong, kothak tuwin kekayon utawi gunungan. Sunan Kudus, dhalang ingkang moncer piyambak ing antawising para wali menawi grengsenging pagelaran. Kajawi nglestarekaken suluk ugi kawewahan greget saut tuwin ada-ada. Dene gangsa tetep slendro. Sultan Trenggana ingkang mboten kirang-kirang pamarsudinipun trumrap

kamajenganing ringgit amrih mindhak sae saha mathis. Mripat, lesan tuwin talinganing ringgit dipun bedhah. Salajengipun nalika Susuhunan Ratutunggal nyulihi Sultan Trenggana, panjenenganipun nganggit ringgit sarana ngirangi panjang saha inggiling ringgit. Mripat kadamel liyepan tuwin, thelengan, lan inggih ing jaman punika wiwitipun ringgit mawi rada jene. Ringgitipun Susuhunan Ratutunggal punika kawentar nama Kidang Kencana. Kajawi ringgit purwa Susuhunan Ratutunggal ugi yasa ringgit gedhog salampahanipun ingkang manawi kagelaraken kairing gangsa pelog. Pagelaran ringgit gedhog namung dipun adani wonten ing salebeting kraton, dene tumrap bebrayan njawi Sunan Bonang nganggit ringgit Damarwulan.

g. Jaman Pajang (1568-1586 M) Tandha kas ingkang tuwuh wiwit jaman Pajang inggih punika wiwitipun ringgit purwa punapa dene ringgit gedhog dipun tatah mlebet mawi dhekok-dhekok. Ingkang winastan pakem saking ringgit kekalih punika ugi wewah kathah. mBok bilih saking pakaryanipun, pujangga kraton Pajang Tumenggung Sujanapura. Pambudidaya mbangun wujuding ringgit purwa antawisipun nyundhukaken panganggening para paraga kaliyan wandanipun. Ratu ngagem makutha utawi topongan; para satriya rambutipun dipun tata sae, mawi praba, mawi sinjang utawi mawi clana. Taksih wonten salebeting jaman Pajang Sunan Kudus ngadani ringgit golek saking kajeng, dene Sunan Kalijaga ngadani ringgit topeng mendhet saking lampahan ringgit gedhog, inggih punika cariyos Panji. Topeng ingkang kadamel sawatawis kathah, kadosta topeng putri, Panji nem, Panji sepuh, Gunungsari, Prabu Klana, Andaga, Bugisan, Penthul, Tembem lan sapanunggilanipun. h. Jaman Mataram Islam 1) Jaman Panembahan Senapati (1582-1601 M) 6

cahmbanjar

Wonten tigang prakawis ingkang prayogi dipun pengeti inggih punika: rambuting ringgit dipun tatah mawi pathokan saya nengah sangsaya alus; ringgit gedhog kawewahan ngangge dhuwung; cacahing ringgit wewah bangsaning peksi tuwin kewan kewanan. 2) Jaman Sultan Agung Anyakrawati (1601-1613 M) Ringgit Kidang Mas utawi Kidang Kencana yasan Susuhun Ratutunggal jaman Sultan Syah Alam Akbar III, dening Sultan Agung Anyakrawati kadhawuhan nginggilaken saha manjangaken sakedhik. Menggah pathokanipun kapendhet sepalih saking pidakaning ringgit. Dene ewah-ewahan ingkang mirunggan ing jaman punika, ringgit purwa punapa dene gedhog mawi bau saha tangan trap-trapan. Kajawi misah, tanganing ringgit ugi mawi cempurit. Ingkang pikantuk kawigatosan mirunggan inggih punika Arjuna ingkang sinebat Kyai Jimat. Wewahan sanesipun wujud sawatawis senjata arupi panah, dhuwung lan sapanunggilanipun. Kanjeng Sultan ugi karsa misuda dhalang negari. Dene ingkang kapiji satunggaling dhalang saking Kedhu ingkang kala samanten panci kalebet dhalang ingkang moncer piyambak tumraping pedhalangan ringgit purwa punapa dene ringgit gedhog. Sasampunipun ewah-ewahan tumrap ringgit Kidang Kencana rampung, Kanjeng Sultan karsa nganggit ringgit anyar minangka sangkala memet wujud raseksa ramping kathah tingkah polahipun, winastan raseksa Panyareng, ingkang ing padintenan kawentar nama Cakil, mengku sangkala: Nembah gaman buta tunggal 3) Jaman Sri Sultan Agung Anyakrakusuma (1613-1645 M) Ing jaman punika polaning ringgit karancang mekaten: Ubarampe tuwin

panganggening ringgit jaler estri dipun tatah. Ringgit lanyapan mripatipun dipun krowek, dene ingkang ruruh sarta amripat bikakan ugi dipun krowek saha dipun kuris. Mripat makaten punika ingkang sinebat kedhondhongan. Kajawi ingkang punika tumrap satunggal-satunggaling ringgit dipun damelaken wanda rangkep warni-warni. Ringgit ingkang anggadhahi wanda kathah piyambak inggih punika Arjuna, nanging ingkang wigati piyambak kasebat wanda Mangu. Sasampunipun sedaya rancangan kagarap rampung lajeng dipun pengeti mawi sangkalah memet wujud raseksa arambut abrit ngore mengajeng kathih mawi jalu kalih kados kuku. Raseksa punika sinebat Buta Prapatan, nanging ing satengahing bebrayan kasebat Buta Rambutgeni, ingkang mengku sangkalan; Jalubuta tinata sang.

i.

Jaman Plered (1645-1677 M)

7

cahmbanjar

Jaman Plered punika jamanipun Susuhunan Amangkurat Tegalarum, ingkang nalika wonten kraman Trunajaya kaseser linggar saking praja kadherekaken para sentana tuwin abdidalem dhalang Ki Lebdajiwa dumugi ing tlatah Banyumas. Kala-kala manawi pinuju lerem Ki Lebdajiwa kepareng ngringgit. Sareng anggenipun jengkar dumugi laladan sawetan Ajibarang, Susuhunan Amangkurat seda lajeng dipun sarekaken wonten ing Tegalarum: Rehning ing laladan Plered taksih kathah reresah, mila Ki Lebdajiwa wangsul dhateng dhusunipun ing Kedhu saha nerasaken anggenipun ndhalang.

3. Sejarah mekaripun Seni Pedhalangan Gagrag Banyumas Ing ngajeng sampun katur riwayat tuwuh saha ngrembakanipun Seni Pewayangan ing saindhenging Indonesia, wiwit jaman Dyah Balitung dumugi jaman sapunika. Purwaka sampun mahyakaken bilih nemtokaken sejarah ngrembakanipun seni pewayangan saha seni pedhalangan tlatah Banyumas ugi mboten gampil, awit prabot-prabot tuwin katrangan ingkang saged kaangge dhasar utawi sumbering panalusur tumrap seni pewayangan punapa dene seni pedhalangan ing tlatah Banyumas ugi langka sanget. Mila saking punika sarujuking rembag lajeng mendhet prabot ingkang saperangan ageng wujud seserepaning para Mpu Pedhalangan Banyumasan ingkang taksih sumrambah minangka bibit ing panalusur kenginga kangge gegaran netepaken sejarah ngrembakanipun Pedhalangan Gagrag Banyumas. Bakunipun, Seni Pedhalangan Gagrag Banyumas punika tuwuh saking sumber Seni Pewayangan Indonesia, ingkang ngrembakanipun kados ingkang sampun katur ing ngajeng. Ewa mekaten taksih perlu dipun telusur wiwit kala punapa Seni Pedhalangan Gagrag Banyumas punika mandhiri pribadi, uwal saking lajeripun. Menawi sejarah tlatah Banyumas kita taliti, saged dipun kinten-kinten bilih salah satunggaling leluhur utawi cikal bakalipun warga Banyumas punika satunggaling satriya saking Majapahit, asma Raden Baribin putra mantunipun Prabu Siliwangi ing Pejajaran, ingkang mangkenipu nilar praja Pejajaran lajeng tetep lenggah ing tlatah Banyumas sarta nerahaken para bupati ing tlatah Banyumas. Alelandhesan katrangan kasebat nginggil, mbokmanawi wonten mencokipun kapendhet dados ancer-ancer wiwitipun seni pewayangan mlebet sarta ngrembaka ing tlatah Banyumas. Malah mbokmanawi kathah emperipun bilih seni pedhalangan punika mbebet ing tlata Banyumas lumantar tiyang-tiyang agami Hindhu saking Majapahit inkang sami sumingkir amargi kadhesek dening ngrembakanipun agami Islam. Mlebetipun tiyang-tiyang agami Hindhu Majapahit dhateng Banyumas punika kinten-kinten nasak rerangkening tlatah pareden redi Lawu, redi

Merapi/Merbabu, Sindoro/Sumbing, pareden Dieng, Rogo jembangan tuwin redi Slamet bablas 8

cahmbanjar

mangilen. Sasampunipun mlebet ing tlatah Banyumas, mbokmanawi ugi sumebar nglangkungi lengkeh lengkehipun lepen Serayu. Ing jaman Kasultanan Demak, tiyang tiyang Islam ugi mlebet dhateng tlatah Banyumas perlu mencaraken agami Islam kanthi anglangkung margi punika. mBoten mokal bilih anggenipun mencaraken agami Islam ugi ngginakaken seni pewayangan tuwin pedhalangan. Wusananip seni pewayangan ingkang sampun dipun wiwiti kala jaman Hindu wewah malih dening dayaning agami Islam, salajengipun cawuh manunggal sarta daya-dinayan kaliyan anasir kabudayan ingkang sampun sumrambah ing kalanganing bebrayan Banyumas. Tilas saha tetalesipun punapa ingkang nembe kemawon katur ing nginggil dumugining jaman samangke taksih kraos wonten ing seni pedhalangan gagrag Banyumas-Purbalinggan. Ingkang melok sanget inggih punika ingg cakepan-cakepan janturan punapa dene sulukan ingkang taksih kangge saha sumrambah dumugi samangke ing Pakeliran Gagrag Banyumas, langkung-langkung ing tlatah pareden tuwin lengkehing lepen Serayu kados ingkang sampun katur ing ngajeng. Mila saking punika ingkang makaten wau lajeng kawentar minangka Pedhalangan Gagrag Banyumas Lor Gunung (Redi Kendeng), ingkang pakeliranipun dumugi samangke tetep ngginakaken basa Banyumas deles. Serenipun Kasultanan Demak dhateng Pajang nuwuhaken ewah-ewahan sawatawis ing bab sejarah ngrembakanipun seni pedhalangan Gagrag Banyumas. Kala semanten tlatah Banyumas kalebet wewengkon kasultanan Pajang. Tandha yekti bilih Banyumas kalebet wewengkon Pajang, inggih punika tiwasipun Bupati Wirasaba Wargautama saking dhawuhipun Sultan Pajang nalika Bupati Wargautama nembe kemawon ngaturaken bulu bekti dhateng kraton Pajang. Ingkang wigati tumrap tuwuh saha ngrembakanipun Seni Pedhalangan Gagrag Banyumas ing Jaman Pajang, inggih punika wiwit lumebetipun basa Jawi "Wetanan", ingkang tumrap para sedherek Banyumas dipun sebat "Basa Bandhek". Sawatawis tiyang mastani bilih tembung "bandhek" punika satunggiling kereta basa ingkang kadhapuk dados tembung camboran tugel, saking tetembungan "basaning gandhek", jalaran ingkang nyebar basa punika para gandhek, inggih punika para duta utawi utusan saking Pajang. Nanging kanyatanipun basa bandhek punika nembe saged ngrembaka saestu kanthi rancag sarta jembar tebanipun, ugi ing jagading pewayangan ing sakiwa tengenipun taun 1920-an, inggih punika nalika Pamarentah Welandi nglebetaken pasinaon Basa Jawi Wetanan ing pamulangan-pamulangan dhasar. Ing jaman Mataram Islam wiwit Panembahan Senapati Sultan Agung Anyakrawati Sultan Agung Anyakrakusuma ngantos dumugi bedhahipun kraton Plered, seni pedhalangan Banyumas langkung rancag Saha majeng anggenipun ngrembaka, jalaran sesambetan antawisipun tlatah Banyumas kaliyan Mataram punapa dene kaliyan Kedu saged tumindak langkung rancag. Kawontenan ingkang makaten wau mahanani pedhalangan gagrag Mataraman tuwin Kedhu saya 9

cahmbanjar

kiyat daya pengaruhipun dhateng seni pedhalangan gagrag Banyumas. Lah langkung-langkung nalika bedhahipun kraton Plered dening kraman Trunajaya. Kacariyos linggaripun Sunan Mangkurat Agung saking Plered badhe tedhak dhateng Jakarta dipun dherekaken pandheganing dhalang kraton Ki Lebdajiwa, lereh ing tlatah Banyumas. Ki Lebdajiwa ingkang asal saking Kedu, mbokmanawi kalebet siswa tusipun Kyai Panjangmas, dhalang asli Kedu ingkang moncer piyambak ing bab pedhalangan ringgit purwa punapa dene ringgit gedhog, ngantos katimbalan mlebet dhateng kraton dados empuning dhalang wiwit jaman Sultan Agung Anyakrawati ngantos dumugi jamanipun Sinuhun Sultan Agung Anyakrakusuma. Daya pengaruhipun gagrag Mataraman tuwin Kedu, mangkenipun kasusul dening gagrag Surakarta tuwin gagrag Yogyakarta. Kas gagrag Kedu lan Yogyakarta, daya pengaruhipun dhateng Seni Pedhalangan Banyurnas sangsaya ageng sabibaripun Pagiyanti, kususipun dhateng tlatah Banyumas iring kidul, inggih punika ing tanah pesisir kidul, ingkang ing tembe nuwuhaken seni pedhalangan gagrag Banyumas Pesisiran, minangka tetimbanganipun seni pedhalangan gagrag Banyumas Lor Gunung ingkang sampun kasebat ing ngajeng. Ing bab cawuh manunggalipun Gagrag Mataram Surakarta Yogyakarta Kedu ingkang nuwuhaken Seni Pedhalangan Gagrag Banyurnas Pesisiran ing kiwa tengenipun taun 1920-an, salah satunggaling dhalang ing Menganti tlatah Gombong, inggih punika Ki Cerma ingkang ugi kawentar nama Ki Dhalang Menganti, kathah daya pengaruh saha lelabetanipun dhateng Seni pedhalangan Banyumas kala semanten. Ewah gingsiring kawontenan ingkang kadayan dening eebahing jaman satemah nuwuhaken dumadinipun silih saya-dinayan antawisipun gagrag kekalih punika. Menawi gagrag Pesisiran majeng ing babagan seni karawitanipun (daya Surakarta Yogyakarta Kedu), kosok wangsulipun gagrag Lor Gunung melok saha majeng ing babagan falsafahipun sarta anggenipun ngugemi anasiranasir kabudayan ingkang sampun sumrambah ing tlatah Banyumas. Satataning silih daya antawisipun gagrag kekalih punika melok sanget ing cak-cakan pakeliranipun swargi Ki Dhalang Tutur saking Kesugihan (aslinipun gagrag Pesisiran) tuwin cak-cakan pakeliranipun Ki Dhalang Parsa tuwin Ki Dhalang Sugih (kalih-kalihipun suwau asli gagrag Lor Gunung). Dene ingkang taksih saged kawastanan tetep ngleluri saperangan ageng pakeliran utawi pedhalangan Lor Gunung, inggih punika swargi Ki Dhalang Waryan saking Kalimanah. Saking daya tular-tumularing kabudayaan ingkang makaten wau temahan ing akiring taun 1930an sarta wiwitaning taun 1940-an sajatosipun pedhalangan gagrag Banyumas sampun sangsaya melok ciri-cirinipun ingkang mligi. Lan ingkang saweg kita garap minangka pathokan tumrap pedhalangan gagrag Banyumas, inggih gagrag utawi cak-cakaning pedhalangan punika.

10

cahmbanjar

Mekaten sejarah ngrembakanipun seni pewayangan tuwin Seni Pedhalangan Gagrag Banyumas. Mugi-mugi kemawon andharan punika saged suka gegambaran kawontenaning seni pedhalangan gagrag Banyumas ingkang pathokanipun katur ing bab-bab candhakipun.

11

cahmbanjar

KAWRUHIPUN DHALANG 1. Lenggah-lengahing pralebdanipun dhalang 2. Sangunipun dhalang 3. Cacading dhalang 4. Tatakramaning Pakeliran 5. Pangertosan-pangertosan 6. Simpingan ringgit lan pangrakiting panggung sarta gangsa 7. Sarasilahing wayang

12

cahmbanjar

BAB III KAWRUHIPUN DHALANG

1. Lenggah-lenggahing pralebdanipun para dhalang Bab lenggah-lenggahing pralebdanipun para dhalang punika sampun wonten naminipun piyambak-piyambak, inggih punika wonten gangsal warni: 1) Dhalang Sejati 2) Dhalang Purba 3) Dhalang Wasesa 4) Dhalang Guna 5) Dhalang Wikalpa

a. Dhalang Sejati Dhalang Sejati manawi ngringgit, sedaya lelampahanipun ringgit lan isinipun cariyos, ngandhut isi raos pendidikan ingkang sae minangka tuladha kagem ingkang mriksani. Ingkang dipun cariyosaken ing salebetipun nggambaraken lelampahaning ringgit, isi piwucal ilmu kabatosan, wejangan sangkan paraning dumadi ngantos ilumugi kajaten. Dados paring pepajar dhumateng ingkang mriksani ingkang taksih sami kapetengan ing manah, nyukani piwulang gesangipun manungsa sageda tumuju dhateng kasampurnan. Dados lahir lan batosipun sageda jumbuh, njawi lan nglebetipun, tumujua dhumateng tumindak ingkang sae, sampun ngantos manungsa punika sami nyleweng, anggega kajengipun piyambak. Inggih punika ingkang dipun wastani Dhalang Sejati. b) Dhalang Purba Dhalang Purba punika manawi ngringgit, pandhapukipun cariyos isinipun warni-warni, inggih punika cariyos lelampahanipun ringgit ingkang kenging kangge patuladhan dhumateng ingkang mriksani murih kenginga kangge sangu gesang ing sadinten-dintenipun. Lahir lan batosipun tumuju dhumateng kasampurnan. Pramila cara anggenipun nyukani pitedah, namung mawi pitutur tembung ingkang alus-alus, minangka dados wejangan tumrap ingkang mriksani. Murih sagedipun sami kayungyun dhateng isi piwulangipun ki dhalang, anggenipun damel isi cariyos lelampahanipun ringgit, ingkang katindakaken salebetipun ngringgit sadalu wau. Ngantos ingkang mriksani taksih gadhah raos lamlamen salebeting manah, kados dene rumaos taksih nampi wejanganipun ki dhalang. Inggih punika ingkang dipun wastani Dhalang Purba, tegesipun satunggalipun dhalang ingkang sampun saged nyakup raos kasar lan alusing manungsa, sampun kenging karegem dados satunggal wonten wejangan punika wau. 13

cahmbanjar

c. Dhalang Wasesa Dhalang Wasesa punika manawi ngringgit, piyambakipun nggadhahi keahlian, cara anggenipun nyariyosaken ringgit ngantos anggadhahi raos gesang, saking anggenipun baud ngecakaken damel tetembungan ngantos saged mranani ingkang mriksani. Inggih punika manawi nyariyosaken ringgit ingkang pinuju prihatos, inggih kados anggadhahi raos sisah saestu. Manawi pinuju temantenan, inggih anggadhahi raos bingah ingkang ngandhut katresnan. Manawi pinuju nepsu utawi ngamuk, inggih kados tiyang ingkang nepsu lan ngamuk toh pati saestu. Makaten salajengipun. Inggih punika saking anggenipun pinter nglampahaken lan nglagokaken solahing ringgit lan ngrakit tetembungan, ngantos ingkang mriksani anggenipun nyumerepi kados katingal iya-iyaa saestu. Inggih kados makaten punika wau lenggahipun dhalang wasesa, tegesipun sampun saged nyakup anguwaosi wonten salebetipun pakeliran. d. Dhalang Guna Dhalang Guna punika anggenipun nindakaken pakeliran lugu cariyos ingkang dipun remeni dening ingkang mriksani kernawon. Cariyosipun kosong, mboten wonten ingkang kenging kangge patuladhan, namung waton rame sajak katingal muyeg pamayangipun. Dados kasagedanipun inggih namung saweg sak saged nglampahaken ringgit dipun tabuhi sadalu muput, ngiras kenging kangge tengga griya. Dene caranipun namung kados tiyang dolanan wayang kemawon, cariyosipun tanpa isi, manawi milih lakon mesthi pados lampahan ingkang kathah ringgitipun ingkang medal, wigatosipun kathah perangipun, sakedhik gegendhingan lan cariyosipun. Kepara kathah peperanganipun, dados isining tetabuhan prasasat namung sampak, srepegan lan ayak-ayakan. Sadalu prasasat namung isi tigang gendhing, kenging dipun wastani beber bango mati. Pramila milih ingkang kathah wedalipun ringgit, salebetipun sadalu sampun ngantos kapedhotan lampahan. Dados tegesipun, ginanipun wau namung sak saweg remen ngringgit mawi dipun tabuhi gangsa. e. Dhalang Wikalpa Dhalang Wikalpa punika anggenipun ngringgit, inggih namung lugu manut miturut isinipun pakem, wewatonipun kawruh bab padhalangan. Cariyosipun namung ngetrepi punapa wontenipun kemawon, miturut piwulang pasinaon padhalangan, rikala piyambakipun nglampahi sekolah wonten ing pamulangan pedhalangan. Dados namung mujudaken kados dene tetiron kemawon, inggih punika kados ingkang dipun wastani latihan andhalang, nirokaken pantrapipun cara ngringgit sedalu. Punika ingkang dipun wastani Dhalang Wikalpa.

2. Sanguning dhalang Dhalang punika ingkang kapetang sae cak-cakanipun kedah anggadhahi sangu sadasa bab, kadosta: 14

cahmbanjar

a. Regu Regu punika manggenipun ing wanci sonten, sampun ngantos katingal mboten sreg. Kedah sreg sarta jenjem. Sajak gadhah kawibawan. Sampun ngantos maelu dhateng tetembungan sarta raosanipun tiyang ingkang sami ningali. Salebeting cipta kedah pitados dhateng dhiri pribadi. Supados dhalang gadhah keyakinan makaten perlu dipun pikuwati mawi mantra-mantra. b. Greget Tegesipun manawi sereng kados sayektos. c. Sem Tegesipun, saged anyariyosaken adegan srawunging priya lan wanita ingkang nembe sami kapanduking branta asmara, saengga nuwuhaken raos sengsem tumrap ingkang sami mriksani.. (pandhongan, karonsih). d. Nges Tegesipun manawi pinuju sisah utawi welasan saged damel trenyuh. e. Renggep Tegesipun ajeg tumemen wiwit sonten dumugi enjing. Sampun ngantos ndhalang namung sasekecanipun utawi sok sembrana dupeh ingkang mriksani kathah ingkang kirang migatosaken. Langkung-langkung manawi ndhalang ing RRI renggep punika kedah dipun andhemi saestu. f. Antawecana Tegesipun, ulonipun cocok raosing pathet, ginemipun cocok lan ringgitipun, lan sanessanesipun. g. Cucut Tegesipun lucu, saged damel gumujeng. h. Unggah-ungguh Tegesipun, manawi nyariyosaken adegan saget angsal udanegaranipun, ceples traping basa, peprenahan, ginem, tanceban, lampahing ringgitipun lan sanes-sanesipun. i. Tutug Tegesipun anggenipun ngringgit cetha, urut, wijang cariyosipun mboten tumpang suh utawi molak-malik. j. Trampil Tegesipun mumpuni ing bab-bab: 1) Tandangipun nglampahaken ringgit sumeblak, resik mboten kether. 2) Saget manjangaken tuwin ngringkesaken lampahing cariyos, janturan, ginem, gendhing suluk, kepyakan, sirepan dhodhogan lan kepyakan mboten cewet lan sanes-sanesipun. 3) Saged mapanaken tetembungan ingkang kedah kasumerepan ing akathah. Nanging sampun ngantos nyimpang saking jejer pokokipun ringgit purwa. 15

cahmbanjar

Bab-bab kawruh padhalangan kasebat ing nginggil perlu sanget dados sangunipun dhalang. Manawi ngantos gothang salah satunggal saking 10 bab kasebat ing nginggil, saestu badhe dados cemplang mboten mranani ingkang sami mriksani, jalaran pakeliranipun dereng katingal gesang. Kajawi kawruh sangunipun tumrap para dhalang ingkang sampun dipun jlentrehaken ing nginggil, wonten prayoginipun saupami para dhalang ugi saged nyakup gegebengan 5 prakawis ingkang winastan "Panca Gatra" pewayangan, inggih punika: a. Seni Pedhalangan lan Seni Pentas b. Seni Karawitan c. Seni Kriya d. Seni Widya (Pendidikan lan Falsafah) c. Seni Ripta Wondene jlentrehipun makaten: 1) Seni Pedhalangan lan Seni Pentas Supados anggenipun para dhalang angayahi kuwajiban ngringgit sadalu natas mboten nguciwani, sangunipun ngelmu ing bab seni pedhalangan lan seni pentas sampuna anyekapi. 2) Seni Karawitan Ing babagan seni karawitan, para dhalang langkung prayogi manawi saged nindakaken nabuh gangsa piyambak, sak mboten-mbotenipun kedah mangertosi ngelmi-ngelmi ingkang gegayutan kaliyan karawitan/gendhing-gendhing. 3) Seni Kriya Seni Kriya punika ngemu suraos seserepan ingkang gegayutan kaliyan cara-cara kados pundi menggah caranipun ndamel uba rampening ringgitan, kadosta damel gangsa, ringgit, kelir lan sanes-sanesipun. 4) Seni Widya (Pendidikan lan Falsafah) Ing babagan Seni Widya karangkum ngelmu-ngelmu ingkang wonten gegayutanipun kaliyan pendidikan lan falsafah. 5) Seni Ripta Murih sangsaya mantep anggenipun dados dhalang, para dhalang kedah lebda ugi ing babagan seni ripta, inggih punika ngelmi ingkang gegayutan cara-cara kados pundi menggah caranipun damel lampahan anyar, damel sanggit, nyipta gendhing-gendhing anyar lan sanessanesipun.

Parandene ingkung prayogi malih manawi para dhalang ugi ambudi daya sagedipun mumpuni ing babagan ingkang wigatos sanesipun kadosta: 16

cahmbanjar

1) Tata susila Para dhalang kedah nyirik ngucapaken tetembungan ingkang saru lan kasar, lekoh lan ugi tembung-tembung, ingkang saged damel kirang mranani salah satunggalipun golongan. 2) Angguroni Saged maringi piwulang lan anggulawenthah kapribaden Nasional, nyingkiri panggepokipun kabudayan manca ingkang ngrugekaken kapribaden Nasional. 3) Saged anggelaraken kawruh kanthi nalar ingkang sehat, ambirat gugon-tuhon lan klenik, lan sanes-sanesipun. 4) Mangertosi dhumateng Sejarah Nasional (mboten perlu ahli nanging wajib nyinau) sarta anggadhahi jiwa Pancasila. 5) Kedah tumut anyengkuyung program-program garapanipun Pamarentah.

3. Cacadipun dhalang Ingkang minangka dados cacadipun dhalang mboten namung amargi saking kekirangan sangu, nanging taksih wonten sanesipun malih, kadosta: a. Ngewahi balunganing lampahan b. Kabogelan Tegesipun, taksih dalu lampahan sampun telas. Dados cupet. c. Karahinan Tegesipun, sampun mlethek surya lampahan dereng rampung. d. Medal saking pakeliran, upaminipun: 1) Angginakaken tembung-tembung manca ingkang mboten trep nyinggung-nyinggung bab partai, mambet-mambet politik lan sanes-sanesipun. 2) Solah, upaminipun mawi numpak sepur, pit montor, montor mabur lan sanes-sanesipun. 3) ngGarapi ingkang kagungan damel utawi para tamu, nyemoni boja krama utawi sampar pakolih ingkang mikantukaken badanipun piyambak. e. Lelep utawi remben, upaminipun: 1) Gangsa sampun kasirep, nanging dangu mboten dipun jantur. 2) Pathetan sampun rampung mboten enggal ginem. 3) Gangsa sampun suwuk dangu mboten enggal pathetan utawi ada-ada utawi cariyos. 4) Ginem nglantur mboten mawi kasingget pathet utawi ada-ada. 5) Gangsa sampun mungel srepegan utawi sampak, dangu mboten ngedalaken ringgit. 6) Sampun wanci jam dereng wiwit talu, sampun jam 2 deren perang sekar. f. Dhalang nilar panggungan sebab betah dhateng pakiwan. g. Dhalang ingkang rongeh lenggahipun saha kirang tajem polatanipun. Tata kramaning pakeliran 17

cahmbanjar

4. Tata kramaning pakeliran a. Tata krama Jawi Ingkang kalebet tata/krama Jawi ing Pedhalangan inggih punika: 1) Busananing para paraga a) Dhalang menawi pinuju nindakaken kewajibanipun kedah mawi busana kejawen jangkep inggih punika: (1) Beskap atela cemeng (2) Sinjang latar cemeng, sabuk, epek kaliyan timang (3) Mawi duwung Ladrangan (4) Mawi selop b) Dene para wirapradangga busananipun sami kaliyan busananipun para dhalang namung dhuwungipun Gayaman. c). Semanten ugi para waranggana menawi pinuju ngayahi kewajiban inggih kedah mawi busana kejawen jangkep inggih punika: (1) Rasukan kebayak warni ijem pupus (sanes gadhung mlathi). (2) Sinjang latar pethak ukel saha slendhang sawitan. (3) Mawi selop ingkang jumbuh kaliyan ageman jawi. (4) Ukelan rikma sampun ngantos dipun sasak.

2) Trapsilaning para paraga Manawi pinuju ngayahi kewajiban, para paraga kedah: a) Kangge para dhalang (1) Polatan tajem mboten kenging nolah-noleh. (2) Ringgit ingkang badhe kawedalaken kedah sampun cumawis, sampun ngantos mendhet ringgit ingkang dipun simping. (3) Sadangunipun nglampahaken ringgit mboten prayogi sanget menawi kasambi dhahar ses. (4) mBoten kenging nyemu dhumateng ingkang kagungan karsa, para pradangga, waranggana lan para ingkang sami mirsani. b) Kangge para Waranggana (1) Polatan tajem mboten rongeh. (2) Salebetipun nindakaken kewajiban mboten prayogi manawi dhahar ses, sarta mboten prayogi manawi ngendikan kaliyan sesaminipun. c) Kangge para pradangga 18

cahmbanjar

(1) Salebetipun gangsa mungel mboten kenging dhahar ses, sarta nampeni pasugatan. (2) Mlebet saha medal saking panggung sampun ngantos nglangkahi gangsa. (3) Salebetipun nindakaken kewajiban mboten kenging mbikak blangkon kaliyan mbikak kancing beskap.

b. Tata krama tumrap basa Anggenipun ngginakaken basa wonten tatakramanipun kadosta: 1) Dhalang menawi pinuju njantur, cariyos, antawacana lan sapiturutipun kedah ngginakaken tembung ingkang mboten nyebal saking basa pakeliran upaminipun tembung manca lan tembung ingkang mboten trep kadosta: besluit (sok dipun ucapaken beslit), request, jelas, berarti, katam, fasih lan sapiturutipun. 2) Wonten ing pakeliran, swantenipun ringgit ingkang langkung anem utawi pangkatipun langkung andhap, prayogi sampun ngantos langkung sora, tinimbang ringgit ingkang langkung sepuh utawi ingkang pangkatipun inggil, kajawi tumrap ringgit ingkang miturut wanda lan wewatekanipun sarta miturut kawigaten kedah nyuwanten sora. Kajawi swantenipun R. Gathutkaca kedah langkung ageng tumrap R. Werkudara. 3) Prabu Suyudana dhumateng Patih Sengkuni ing salebetipun jejer ngginakaken tembung ingsun, sira, utawi pakenira. Nanging menawi kapinujon mboten jejer, mboten siniwaka, kedah krama dhumateng Patih Sangkuni. 4) Titah dhumateng dewa, mawi ngginakaken tembung, pukulun Dewa dhumateng titah mawi ngginakaken tembung: ulun utawa kita. 5) Semar dhumateng para bandaranipun, mawi ngginakaken tembung: sampeyan lan mu. 6) Rama dhumateng putra lan kosok wangsulipun, makaten ugi kakang dhumateng adhi lan kosok wangsulipung ngginakaken tembung: kulup, kaki, ngger, gendhuk, nok, nini, rama, yayi, adhi sarta kakang. 7) Ratu dhumateng ingkang sumewa ing salebeting jejer, mawi ngginakaken tetembungan: ingsung, sira, kajawi jejer Ngastina; 8) Guru dhumateng siswa, ingkang siswanipun kagungan pangkat ingkang inggil saged mawi ngginakaken tembung krama utawi ngoko miturut swasana lan empan papan, sarta miturut aluran kadang. Kajawi Anoman dhumateng R. Gathutkaca ngginakaken basa madya krama. 9) Siswa dhumateng guru, senajan siswanipun kagungan kalenggahan/pangkat ingkang inggil (upaminipun ratu, patih, senopati lan sanes-sanesipun), senajan anggenipun pirembagan mboten wonten ing paguron (upami wonten ing praja) prayogi ngangge tembung krama. 10) Kakung dhumateng garwanipun sageda ngginakaken tembung ingkang ngresepaken sarta nuju prana, mbok ratu, nimas, ibune kulup sapiturutipun. 19

cahmbanjar

11) Makaten ugi putri dhumateng garwanipun ngginakaken ternbung: "Kakang Mas", Kanjeng Sinuwun, bapake kulup lan sapiturutipun miturut kepangkatan lan tata cara.

c. Panyebutipun pepernahan para Dewa Panyebutipun pepernahan para dewa wonten mawarni-warni, upaminipun: 1) Bathara Guru dhumateng Bathara Narada, mawi ngginakaken sesebatan Kakang Narada, Kakang Kanekaputra utawi Kakang Kaneka. 2) Bathara Narada dhumateng Bathara Guru, mawi ngginakaken sesebatan: Adhi Guru, Yayi Amisesa utawi Pramesthi Guru. 3) Bathara Anantaboga dhumateng Bathara Guru mawi ngginakaken sesebatan Wa Pukulun. 4) Dewa-dewa tedhaking Bathara Ismaya dhumateng Bathara Guru mawi ngginakaken sesebatan Paman Pukulun. 5) Dewa-dewa tedhaking Bathara Guru dhumateng Bathara Guru mawi sesebatan Rama Pukulun, nanging menawi dhumateng Bathara Narada mawi ngginakaken sesebatan Wa Pukulun, utawi Wa Resi. 6) Dewa-dewa tedhaking Bathara Ismaya dhumateng Bathara Narada ngginakaken sesebatan Paman Resi, utawi Paman Bathara.

d

Para Rata Danawa (Danawa begal) Kalebet danawa begal inggih punika Kala Pragalba, yaksa panyareng (Cakil), Buta Terong (irung kados terong) lan Ditya Jaewana (Thona-Thani). Dene urut-urutanipun sesebatan saking ingkang sepuh piyambak ngantos ingkang nem piyambak inggih punika: Kala Pragalba (tetunggul), Buta Terong, Jaewana lan Cakil. Wondene anggenipun ngormati panungguling, utawi yaksa ingkang pangkatipun langkung inggil, inggih punika sarana sembah karna utawi ngemek dhadhanipun panunggul sarta yaksa ingkang pangkatipun langkung inggil mawi ngginakaken sesebatan: Ki Raka.

e. Parapan Panakawan Miturut pedhalangan gagrag Banyumas kina, inggih punika saderengipun pedhalangan Pasisiran (Banyumas Kidul Gunung Kendeng) gesang wonten wewengkon Banyumas, cacahipun panakawan wonten tiga (3), inggih punika Semar, Gareng lan Petruk. Petruk jaman semanten mboten sami kaliyan Petruk sapunika. Ingkang geseh kaliyan Petruk samangke inggih punika ngengingi bab wanda. Petruk kala semanten rainipun tumungkul lan burik. Caranipun damel burik mboten cekap wonten ing pulas kemawon nanging ngantos dipun tatah babar pisan saengga ing ayang ayanganipun katingal burik. Bathukipun Petruk mawi rengon ing kang kados pupukipun Bima, nanging pesagi panjang, badanipun radi wungkuk, 20

cahmbanjar

bokongipun meh lonjong cekak, ngantos suku wing king katingal panjang. Petruk ingkang kados makaten dipun wastani Petruk Lengkur utawi cara Pasisiran dipun wastani Petruk Lor. Tembungipun Petruk Lengkur basa Banyumasan. Kajawi saking ciri-ciri kasebat ing nginggil punika, ugi mawi ciri anyengkelit bedudan Sasampunipun pedhalangan gagrag Pasisiran lumebet ing wewengkon Banyumas, wandanipun lajeng gentos kados dene Petruk ingkang semangke wonten ing wewengkon Banyumas, inggih punika mirip Petruk Kedu. Kajawi punika lajeng dipun wewahi panakawan satunggal malih ingkang nama Bawor utawi Carub sarta dipun damel putra pembajengipun Ki Lurah Semar. Ngantos semangke panakawan lajeng wonten sekawan ingka urut-urutanipun makaten: 1) Semar 2) Carub Bawor 3) Gareng 4) Petruk Awit saking punika dipun sebat Prepat Panakawan. Malah para kadang Banyumas sakelangkung remen dhateng Carub Bawor, saengga menawi mirsani ringgit ingkang tanpa Carub Bawor raosipun kirang marem.

f. Panyebat Tata krami ingkang magepokan kaliyan bab panyebat, antawisipun kados ing ngandhap punika: a. Ratu dhumateng Patih ngginakaken sesebatan Kakang Patih, utawi Patih manawi patihipun kaprenah paman, adatipun mawi ngginakaken sesebatan Paman Patih b. Patih dhumateng ratu ngginakaken sesebatan Gusti utawi sinuwun. c. Prabu Kresna dhumateng Prabu Baladewa ngginakaken sesebatan Kaka Prabu. Dene menawi Baladewa dhumateng Prabu Kresna mawi ngginakaken sesebatan Yayi Prabu utawi Yayi Bathara. d. Prabu Puntadewa dhumateng Prabu Kresna ngginakaken sesebatan Kaka Prabu. Dene Prabu Kresna dhumateng Prabu Puntadewa mawi ngginakaken sesebatan Yayi Prabu utawi Yayi sami Aji. e. R. Bratasena dhumateng Prabu Kresna mawi ngginakaken sesebatan Kresna Kakangku utawi Jlitheng Kakangku. Semanten ugi menawi ngaturi dhumateng Prabu Baladewa inggih mawi sesebatan Baladewa Kakangku utawi Bule/Jrabang Kakangku. Dene menawi Prabu Kresna utawi Prabu Baladewa ngandika dhumateng R. Bratasena mawi ngginakaken sesebatan Yayi/ Dimas Harya Bratasena utawi Yayi Sena utawi sok asring dipun jengkar asmanipun kemawon. 21

cahmbanjar

f. R. Bratasena dhumateng R. Janaka asring dipun jangkar Janaka utawi Jlamprong adhiku. Dene manawi dhumateng R. Nakula sesarengan kaliyan R. Sadewa ngginakaken sesebatan: Kembar, R. Janaka, R. Nakula lan R. Sadewa menawi dhumateng PrabuBaladewa, Prabu Kresna lan Prabu Puntadewa mawi ngginakaken sesebatan: Kaka Prabu. Manawi dhumateng Prabu Kresna piyambak asring ngginakaken sesebatan: Kakang Bathara. Dene menawi dhumateng R. Bratasena mawi sesebatan: Kakangmas utawi Kakang Harya; g. Batasena dhumateng Prabu Puntadewa mawi ngginakaken nesebatan: mbarep Kakangku, utawi Darma Aji Kakangku, dene menawi Prabu Puntadewa dhumateng R. Bratasena mawi sesebatan: Yayi Bratasena utawi Yayi Sena; h. Prabu Kresna dhumateng R. Janaka mawi ngginakaken sesebatan: Yayi Harjuna utawi Yayi Kaipe. Menawi nuju gegojegan asring ngginakaken sesebatan: Mas Nganten; i. Putra dhumateng Rama utawi Ibu, racakipun mawi ngginakaken sesebatan: Kanjeng Rama utawi Kanjeng Ibu, kejawi menawi ringgit mirunggan; j. Prabu Suyudana, Prabu Baladewa, Prabu Kresna, Prabu Karna, Prabu Puntadewa, R. Harjuna, R. Nakula lan R. Sedewa menawi ngaturi dhumateng Pandhita Durna mawi ngginakaken sesebatan: Paman Durna. Dene menawi R. Bratasena dhumateng Pandhita Durna mawi ngginakaken sesebatan: Bapa Durna Guruku. Menawi dhumateng Bathara Narada inggih lajeng mawi sesebatan Narada Dewaku utawi Narada kakekku; k. Eyang dhumateng wayah, rama dhumateng putra utawi ibu dhumateng putra. Racakipun mawi ngginakaken sesebatan Angger utawi Kulup; l. Pandhita Durna dhumateng Prabu Suyudana, Prabu Karna, Prabu Baladewa, Prabu Kresna lan Prabu Puntadewa mawi ngginakaken sesebatan: Anak Prabu, nanging menawi wonten ing pasewakan mawi ngginakaken sesebatan: nJeng Padukendra. m. Pandhita Durna dhumateng Patih Sangkuni, mawi ngginakaken sesebatan Yayi Patih utawi Adhi Suni. Dene menawi Patih Sengkuni dhumateng Pandhita Durna mawi ngginakaken sesebatan Kakang Resi, Kakang Begawan utawi Wakne Gondhel/Gonel; Wosipun bab panyebat antawisipun ringgit satunggal lan satunggalipun saged dipun larasaken miturut kepangkatanipun lan aluran sarta swasana. Dene menawi mboten wonten aluran punapa-puna sarta dereng tepang, saged mawi sesebatan: Ki Sanak.

g. Pambagya Tata krami ingkang magepokan kaliyan pambagya punika mujudaken prabot kangge pambukaning antawacana. Dene tuladha bab pambagya, antawisipun kados ing ngandha punika: 1) Bageya sapraptanira, durung suwe ana ing praja ... 22

cahmbanjar

2) Sarawuh jengandika dereng dangu wonten ing praja kula ... ngaturaken pambagya sarta kasegahan panakrama.

h. Panantang lan Pasumbar Panantang lan pasumbar saged darnel greget lan serenging swasana. Minangka tuladha, antawisipun kados ing ngandhap punika: 1) Ayo, aja genti mara, barenga mara leganing atiku, sayuta ngarep sakethi wuri, sewu ngiringan, ampyaken kaya wong njala, rebuten kaya menjangan mati, rayahen kaya bayangan. Yen aku nganti mundur sapecak lokna tatu arang kranjang; 2) Kekejera kaya manuk branjangan, kopat kapita kaya buntuting naga tapak angin, waton ora ilang ndak kedhepake, ketiban tanganku yekti lebur kuwandamu; 3) Arepa kadang dewa kanthi suksma yen ora lebur dening pusakaku, yekti dak sembah iderideran; 4) Hamuk sura mrata jaya mrata, majua sayuta ing ngarsa, sakethi ing wuri, ora bakal ndak tinggal mlayu; 5) Adoh sawat prabatang, cedhak tubruk, candhak sampirake pundhak, dak tugel dadi loro kunarpamu.

i.

Swantenipun ringgit Swantenipun ringgit punika kedah dipun jumbuhaken kaliyan wandanipun ringgit. Kajawi punika ugi kedah dipun jumbuhaken kaliyan swasana. Dene swasana punika kaperang dados sekawan perangan inggih punika: 1) Swasana merdika, liripun mboten bingah, mboten sungkawa, mboten duka, mboten gela lan sapanunggilanipun. 2) Swasana suka 3) Swasana duka 4) Swasana sungkawa Minangka tuladha sawatawis kadosta ing ngandhap punika:

1) Prabu Suyudana: a) Ing swasana merdika, mawi laras antawisipun 1 lan 2 saha radi melung sawatawis; b) Ing swasana suka, swantenipun radi sasap alit, wewah grecek semu gumujeng, nyrempet laras 2; c) Ing swasana duka wewah santak, radi sasap alit, gumreget lan anteb; d) Ing swasana sungkawa, mendhet laras 6 ageng, kemba, tledhok, kendho lan ampang. 23

cahmbanjar

2) Swanten ringgit Putri: Swanten ringgit putri punika sami kaliyan ringgit jaler (upaminipun Dewi Bratajaya), nanging meksa benten trap-trapaning antawacana, jalaran tiyang estri mboten gadhah kalamenjing, mila mboten gadhah swanten anteb lan gumregel. Swanten ampang, laras dipun padosi saprayoginipun miturut wanda. 3) Prabu Kresna: Wonten ing salebeting jejer mendhet laras jangga (2), swantenipun cetha lan sareh. Swanten ingkang kados makaten wau namung dumugi kedhaton. Dene sesampunipun kadhatonan, swantenipun malih dados grecek, kumlinthing alit. Larasipun minggah satunggal utawi kalih wilah, miturut swasana. Dene menawi aben ajeng kaliyan Prabu Karna, swantenipun Prabu Karna kedah langkung sasap alit tur mimpang grecek. Dene Prabu Kresna mimpang cetha tuntum arum. 4) Prabu Baladewa: Swantenipun arum, wonten laras dhadha (3), leleh cetha, empuk. Manawi kaleres duka swantenipun mindhak santak saha groyok. 5) Ratu Sabrang Bagus (Bangsanipun Dewasrani): Sanadyan piyambakipun kalebet ringgit luruh, nanging swantenipun meksa benten kaliyan Kunta Wibisana. Swantenipun ringgit sabrang bagus langkung grecek mawi raos gemaib, katingal wonten wanda sarta katarik saking wewatekanipun. Manahipun rongeh lan mboten lerem. 6) Denawa: Sanadyan Danawa punika swantenipun ageng lan wujudipun ugi ageng, nanging rehning gadhah waja ingkang rangah, mila swantenipun mboten saged gilig lan anteb, nanging growah medal selaning waja. 7) Dhagelan: Swantenipun kedah kaemper kaliyan wandanipun. Upami: a) Semar: Swantenipun nggaek, semu nangis, mawi raos kalara lara. b) Gareng: Mendhet laras jangga, tutukipun mlendhung malempuh kabekta lesanipun cupet. c) Petruk: Swantenipun lega, mulek wonten poking grana. d) Bawor: Lambenipun ndobleh (ndomble) mripat wiyar, dedeg cebol kepalang, dene swantenipun cekapan, mboten ageng mboten alit radi nyrempet tenggorokan. Tembungipun mawi 24

cahmbanjar

basa Banyumasan, liripun menawi aksara nglegena racakipun dipun ungelaken kanthi swanten menga. e) Togog: Swantenipun kalebet ageng semu dhoso utawi radi kasesa. f) Sarawita: Swantenipun alit ngethak radi ngirung. 8) Bathara Narada: Wongsal wangsul ngambah laras 3 (dhadha). Swantenipun meh kados tiyang pilek, mboten saged medal irung, liripun kados swanten tenggorokan. Swanten na, meh kados dha; me neh kados ba. 9) Pandhita Durna: Swantenipun kumlenteng alit, cetha (wonten tenggak), kemaki, gemaib, amargi ngrumaosi menawi ing Praja Ngastina dipun pundhi-pundhi. 10) Ringgit Gecul: Ingkang kalebet ringgit gecul, antawisipun: a) R. Dursasana : Swantenipun mbrabah, lega, saben ngendikan campur gumujeng, wekasan gumujeng latah. h) Patih Pragota : Swantenipun semu gumujeng glegak-glegek, swantenipun radi ampang. c) R. Burisrawa : Swantenipun lega semu gumujeng nanging tansah ngetingalaken raos sedhih, mboten nate ketingal gadhah raos suka. d) Braokan sanesipun 11) Prabu Puntadewa: Swantenipun radi ampang, ngemu raos prihatin lan panarimah, larasipun nyrempet jangga utawi barang. 12) Bathara Guru: Swantenipun meh sami kados Prabu Puntadewa, nanging radi langkung anteb 13) Raden Bratasena: Swantenipun ageng, anteb, mendhet laras 5 ageng utawi 6 ageng. Tembungipun radi blekahblekuh nanging patitis sarta mboten kekathahen pangandikan. 14) Raden Gathutkaca: Swantenipun ageng, anteb, meh mirip kaliyan R. Bratasena. 15) Raden Antareja: Swantenipun langkung alit tinimbang R. Gathutkaca meh mowot ing laras antawisipun 6 ageng lan 1. 25 : Kapendhet antawisipun Pragota lan Dursasana.

cahmbanjar

16) Raden Anantasena: Swantenipun langkung alit malih katimbang swantenipun Raden Anantareja. 17) Raden Setyaki: Langkung ageng malih katimbang swantenipun Raden Anantareja, nanging langkung alit katimbang Raden Bratasena. 18) Raden Arjuna: Swantenipun arum, sareh, wijang, mowot antawisipun laras 6 ageng lan 1. 19) Resi Abiyasa: Swantenipun kados dene Prabu Puntadewa nanging tansah ngetingalaken kasepuhan.

Tuladha-tuladha kasebat ing nginggil kados sampun cekap kangge ancer-ancer swantening ringgit. Menawi wonten ringgit kalih ingkang wandanipun sami, lan ukuranipun swanten kagalih sami, samangsa pocapan, prayogi ingkang langkung sepuh swantenipun kadamel langkung alit sawatawis. Upaminipun antawacananipun Bathara Bayu lan Raden Bratasena, swantenipun Bathara Bayu kedah langkung alit tinimbang Raden Bratasena. Dene swantenipun ringgit sanes-sanesipun prayogi dipun jumbuhaken kaliyan wanda lan wewatekanipun.

5. Pangertosan-Pangertosan a). Sabetan 1) Ingkang dipun wastani sabetan inggih punika lampah-lampahing ringgit tumrap solah-bawa, lumampah, kridhaning perangan lan sasaminipun. Dene sabetan punika kaperang dados 6, inggih punika: a) Cepengan b) Tanceban c) Bedholan d) Solah-bawa e) Sabetan perang f) Panyelehing ringgit

2) Cepengan Cepengan punika cara panyepenging ringgit satunggal-satunggalipun ingkang kedah miturut wanda lan golonganing ringgit. Dene cara panyepenging ringgit punika kaangkah murih nggampilaken tumindaking dhalang anggenipun angayahi kewajiban lan saged ngresepaken. 26

cahmbanjar

3) Tanceban Tanceban punika cara nancebaken ringgit. Dene panancebing ringgit sageda cetha lan ngresepaken manawi dipun pirsani saking ngajeng utawi wingking kelir, saha gampil manawi badhe kabedhol. 4) Bedholan Bedholan punika cara mbedhol ringgit. Dene pambedholing ringgit sageda katingal resik lan ngresepaken saha mboten mbibrahaken jejeran utawi adegan. 5) Solah-bawa Solah-bawa punika kridhaning ringgit ingkang katindakaken dening dhalang. Kadospundi menggah cara lan tumindakipun manawi badhe nyolah-bawaaken ringgit miturut wanda lan golonganipun utawi kabetahanipun upami lumampah, mbeksa, mabur, damel solah gecul lan sanes-sanesipun sageda ingkang wijang murih sae lan mranani. 6) Sabetan perang Sabetan perang punika kridhaning ringgit manawi wonten adegan peprangan. Kadospundi menggah cara lan tumindakipun manawi badhe molahaken ringgit wonten ing adegan paprangan sageda anggambaraken solahing tiyang ingkang pinuju pancakara, ulah kridhaning dedamel lan sanes-sanesipun. 7) Panyelehing ringgit Panyelehing ringgit punika cara nyelehaken ringgit wonten ing kothak utawi eblek. Manawi badhe nyelehaken ringgit kaangkaha murih saged tumata, mboten risak sarta gampil pamendhetipun manawi badhe kangge. Murih gamblangipun prayogi mirsani BAB VIII ing wingking.

b. Janturan Ingkang dipun wastani janturan inggih punika ucap utawi kandhaning dhalang ingkang dipun sarengi ungeling gangsa salebeting sirepan.

c. Cariyos Ingkang dipun wastani cariyos inggih punika, ucap utawi kandhaning dhalang ingkang tanpa dipun iringi gangsa saha miturut kabetahan. d Sulukan 1) Ingkang dipun wastani sulukan inggih punika, tembanging dhalang ingkang awujud: a) Kombangan b) Pathetan 27

cahmbanjar

c) Sendhon d) Ada-ada e) Buka celuk 2) Kombangan: Ingkang dipun wastani kombangan inggih punika, tembangipun dhalang wonten salebeting gendhing. Ginanipun kangge sasmita telasing janturan utawi kangge sasmita manawi gendhing badhe ngelik lan ingkang perlu dipun kombangi. 3) Pathetan: Ingkang dipun wastani pathetan inggih punika, tembangipun dhalang ingkang dipun iringi gender, rebab, gambang, suling kenong lan gong. Dene ginanipun kangge mbabar swasana utawi raos sareh. 4) Sendhon: Ingkang dipun wastani Sendhon inggih punika, tembanging dhalang ingkang dipun iringi, gender, gambang, suling, kenong lan gong. Dene ginanipun kangge nyendhu raos, saking raos setunggal kasendhu kagentos raos sanesipun. Upaminipun saki raos gembira ndadak kasendhu raos sedhih sarana sendhon tlutur. 5) Ada-ada: Ingkang dipun wastani ada-ada punika tembanging dhalang ingkang dipun iringi gender, kempul, kenong, gong, binarung swantening dhodhogan/keprakan ngganter. Dene ginanipun kangge mbabar raos sereng, duka lan gembira. 6) Buka celuk: Ingkang dipun wastani buka celuk inggih punika tembanging dhalang, waranggana utawi wiraswara, pinangka cecala pambukaning gendhing saha lelagon dolanan.

e. Tembang 1) Ingkang dipun wastani tembang inggih punika, reroncening tembang ingkang kawengku dening titilaran (notasi) saha ingkang kawengku dening pranatan ingkang sampun gumathok. Wondene tembang kaperang-perang kadosta: a) Tembang Gedhe b) Tembang Tengahan c) Tembang Macapat d) Tembang Dolanan 2) Tembang Gedhe

28

cahmbanjar

Ingkang dipun wastani Tembang Gedhe inggih punika tembang ingkang kawengku dening lampah pedhotan. Ginanipun kangge bawa utawi kangge murwakani gendhinggendhing. 3) Tembang Tengahan Ingkang dipun wastani Tembang-Tengahan inggih punika tembang ingkang mboten mawi lampah lan pedhotan. Ginanipun ugi kangge bawa utawi kangge murwakani gendhing-gendhing. 4) Tembang Macapat Ingkang dipun wastani Tembang Macapat inggih punika tembang ingkang kawengku dening guru lagu, guru wilangan lan wanda. Dene ginanipun kangge macapatan, uran-uran, palaran, nanging ugi asring kangge murwakani gendhing-gendhing utawi lagu-lagu dolanan. 5) Tembang Dolanan Ingkang dipun wastani Tembang Dolanan inggih punika tembang ingkang kawengku ing pathokan swara ("maatstrip"). Dene ginanipun kangge langen suka.

f. Antawacana: Ingkang dipun wastani antawacana inggih punika pilah-pilahaning swantening ringgit satunggal lan satunggalipun. g. Dhodhogan lan Keprakan: 1) Ingkang dipun wastani dhodhogan lan keprakan inggih punika sasmitaning dhalang mawi cempala utawi keprak. 2) Ginanipun kangge: a) Nyasmitani ungeling gendhing b) Nyarengi beming kendhang ing pambukaning gendhing c) Mranata lampahing gendhing d) Singgetan utawi elet-elet gineming ringgit satunggal lan sanesipun carita e) mBukani utawi nyarengi sulukan f) Ngiringi jogeding ringgit g) mBabar raos sereng utawi mbabar raos menawi wonten wigati (Amrih cethanipun mriksananan BAB IX). h. Gendhing Baku Pakeliran: Gendhing baku pakeliran inggih punika, gendhing-gendhing ingkang sampun katetepaken utawi kapathok kangge ngiringi pakeliran i. Gerong:

29

cahmbanjar

Ingkang dipun wastani gerong inggih punika rerenggan lagu gendhing-gendhing Jawi ingkang katindakaken dening kakung utawi putri ingkang cacahipun langkung saking setunggal, ingkang kawengku dening irama, lan maatstrip saha manut kabetahanipun Dene ginanipun kangge amewahi regenging swasana. j. Sindhenan: Ingkang dipun wastani sindhenan inggih punika tembang pinangka rerenggan lagu gendhing-gendhing Jawi ingkang racakipun katindakaken satunggaling putri kanthi manut wewaton sarta kabetahan upaminipun: 1) Wanda; 2) Wangsalan.

6. Simpingan ringgit lan pangrakiting panggung sarta gangsa a. Simpingan ringgit 1) Prakawis wigatos ingkang gegayutan kaliyan babagan pakeliran ingkang mboten saged dipun tilar, inggih punika simpingan saha pangrakiting ringgit. Ringgit sakothak dipun perang dados kalih perangan, inggih punika Ringgit Simpingan lan Ringgit Dhudhahan. Ringgit simpingan, inggih punika ringgit ingkang kedah dipun cawisaken wonten ing simpingan, liripun dipun tanceban wonten debog panggung miturut urut-urutanipun. Simpingan punika minangka pepajang utawi rerengganing panggung. Dhalang mboten kenging mendhet ringgit ingkang dipun simping. Dene ringgit dhudhahan inggih punika ringgit ingkang dipun cawisaken wonten nglebet kothak utawi wonten ing eblek, ingkang dipun tata wonten nginggil tutup kothak, dunungipun wonten sisih tengen dhalang. Manawi ringgit dipun ribig lan panyimpingipun sae, dipun pirsani temtu badhe angresepaken. Senadyan ringgit dereng wiwit (labet), mirsani simpinganipun kemawon sampun rumaos sengsem. Kosok wangsulipun manawi ringgitipun mboten ribig, inggih punika ringgit mbajujag sarta panyimpingipun kirang tumata, dipun pirsani katingal nguciwani. Ringgit ingkang badhe kagem kedah sampun dipun cawisaken, amrih nggampilaken dhalang anggenipun ringgit, dados mboten ketingal ribet. Prayoginipun debog paseban mboten kenging kangge nyimping, amargi manawi debog paseban kangge nyimping, badhe ketingal reged. 2) Simpingan kadamel kiwa tengen, dene ing tengah leres kasimping kayon. 3) Ringgit ingkang kasimping ing sisih tengen, inggih punika: 30

cahmbanjar

(1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9)

Prabu Tuhuwasesa Raden Werkudara Raden Bratasena (Bima nem) Jagal Bilawa Raden Gathutkaca Raden Anantareja Raden Anantasena Prabu Sugriwa Prabu Subali

(10) Raden Anoman (11) Bathari Durga (12) Bathara Guru (13) Prabu Kresna (14) Prabu Harjunaeasrabahu (15) Prabu Ramawijaya (16) Prabu Pandhu (tropongan) (17) Prabu Parikesit (Dipayana) (18) Raden Palasara (19) Prabu Yudhisthira (20) Raden Harjuna (21) Raden Harjuna Sampir (srambahan) (22) Raden Suryaputra (23) Raden Pandhu (gelung) (24) Raden Regawa (25) Raden Dewaleksana (26) Raden Pemadi (sampir) (27) Raden Pemadi (28) Raden Sumantri (29) Patih Suwanda (30) Raden Sumitra (31) Raden Pancawala (32) Raden Angkawijaya (33) Raden Irawan (34) Raden Dewabrata (35) Raden Kresnadwipayana 31

cahmbanjar

(36) Raden Wijanarka (37) Raden Nakula (38) Raden Sadewa (39) Dewi Jembawati (40) Dewi Sarpakenaka (41) Dewi Harimbi (42) Dewi Banowati (43) Dewi Kunthi (44) Dewi Hanggendari (45) Dewi Herawati (46) Dewi Banowati Nem (slendhangan) (47) Dewi Sumbadra (48) Dewi Rukmini (49) Dewi Setyaboma (50) Dewi Pregiwa (51) Dewi Surtikanthi (52) Dewi Jembawati (gelung ukel) (53) Dewi Srikandhi (54) Dewi Dursilawati (55) Dewi Siti Sendhari (56) Dewi Utari (57) Dewi Lesmanawati (58) Dewi Lara Ireng (Sumbadra nem) (59) Estren endhel lanyapan (kangge srambahan) (60) Estren endhel slendhangan (kangge srambahan) (61) Estren luruh (kangge srambahan) (62) Estren longok (kangge srambahan) (63) Dewi Rukmini nem (64) Dewi Setyaboma nem (65) Dewi Anjani (66) Dewi Mustakaweni (67) Bondhan Paksajandhu (Dewa Ruci) (68) Putren utawi Bayen Ringgit simpingan sisih tengen cacahipun antawis 68.

32

cahmbanjar

Dene menawi rangkep-rangkep miturut wandaning ringgit, simpingan sisih tengen saged ngantos dados 93 ringgit. 4) Ringgit ingkang kasimping sisih kiwa, inggih punika: (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9) Buta Raton Kumbakarna Prabu Niwatakawaca Buta Raton Jamangan Garudha (Ratu Nem) Raden Patih Prahastha Prabu Tremboko Raden Banjaranjali Prabu Dasamuka Prabu Bomantara (Boma Kuna sepuh) Prabu Bomanarakasura

(10) Raden Kangsadewa (11) Prabu Boma mawi Kethu (12) Prabu Jarasandha (13) Raden Indrajit (14) Raden Trikaya (15) Raden Kartapiyaga/Karta Wiyoga (16) Raden Trisirah (17) Raden Trinata (18) Raden Dewantaka (19) Raden Yaksadewa (20) Raden Narantaka (21) Prabu Duryudhana (22) Prabu Kurupati (23) Prabu Baladewa (24) Raden Kakrasana (25) Raden Kencakarupa (26) Raden Rupakenca (27) Raden Seta (28) Raden Ugrasena (29) Raden Utara (30) Raden Wratsangka (31) Raden Setyaki (32) Raden Sanga-sanga 33

cahmbanjar

(33) Prabu Basukethi (34) Prabu Kunthiboja (35) Prabu Basudewa (36) Prabu Matswapati (37) Prabu Dhestarastra (38) Prabu Drupada (39) Prabu Salya (40) Prabu Bismaka (41) Prabu Setyajid (42) Prabu Radeya (43) Prabu Basukarna (44) Raden Yamawidura (45) Raden Durgandana (46) Raden Basudewa nem (47) Raden Sucitra (48) Raden Sabrang wok (49) Raden Dewasrani (50) Prabu Jungkungmardeya (51) Harya Kuntawibisana (52) Harya Prabu Rukma (53) Raden Rukmarata (54) Raden Drestajumna (55) Raden Rukmara (56) Raden Gunadewa (57) Raden Warsakusuma (58) Raden Narasoma (59) Raden Narayana (60) Raden Samba (61) Raden Partajumena (62) Raden Setyaka (63) Lanyapan srambahan (64) Raden Lesmana Mandrakumara (65) Raden Pinten (66) Raden Tangsen (67) Raden Bismawicara 34

cahmbanjar

(68) Raden Wisanggeni/Wisageni (69) Raden Caranggana Ringgit simpingan kiwa cacahipun wonten 69 ringgit. Dene menawi rangkep-rangkep, miturut wandanipun, cacahipun ringgit wonten 80. 5) Sanesipun ringgit simpingan kasebat ing nginggil, winastan ringgit dhudhahan, ingkang anggenipun nyawisaken wonten ing salebetipun kothak, wonten ugi ingkang wonten ing eblek, katumpangaken ing tutup kothak, mapanipun ing sisih tengenipun dhalang. Ringgit dhudhahan anggenipun nyawisaken ugi wonten uruturutanipun, inggih punika dipun pantha-pantha miturut nggampilaken anggenipun madosi. Rehning ringgit ingkang dipun simping punika wau kathah, inggih punika menawi rangkep-rangkep ngantos meh 175 ringgit, pramila debog ingkang kangge nyimping kedah dipun sambung, supados saged cekap. Supados dhalang mboten repot anggenipun nyawisaken ringgit, langkung prayogi menawi dipun biyantu panyimping. Dene panyimping punika wau anggadhahi kuwajiban nyawisaken ringgit ingkang badhe kagem wonten ing pakeliran, pramila kedah mangertosi lampahan lan nami-namining ringgit. Panyimping wau sakedhikipun wonten kalih, kiwa lan tengen dhalang. Kanthi makaten dhalang badhe sekeca pangringgitipun. Debog ingkang sae kangge nyimping antawisipun debog pisang kluthuk utawi pisang kapok, amargi debog pisang kalawau mboten gampil pecah lan wulet sarta sekeca kangge nancebaken ringgit/cempurit. kabetahan (ringgit ingkang badhe kagem) saengga

b. Pangrakiting panggung sarta gangsa Ingkang nama panggungan inggih punika papan kangge ngrakit gelaring pakeliran. Amrih panggungan saged sekeca kangge pakeliran, jembaripun: 1) Menawi gangsanipun Slendro antawis 5 X 8 meter; 2) Menawi gangsanipun Slendro lan Pelog antawis 7 X 9 meter. Kanthi panggung ukuran samanten, kejawi saged sekeca kangge ngecakaken pakeliran, swantening gangsa ugi badhe kapireng kempal mboten ngebyah. Panggung kedah dipun tata samurwatipun, saengga kajawi sakeca kangge nindakaken pakeliran ugi saged ketingal ngresepaken. Dene bab pranataning gangsa, prayogi mriksanana Gambar ingkang kasebat wonten ing kaca

35

cahmbanjar

7. Sarasilahing ringgit a. Saderengipun ambabaraken sarasilah ringgit purwa, kaparenga langkung rumiyin angaturi pepenget, bilih para dhalang prayoginipun ngertos dhateng sarasilahing ringgit purwa, awit satunggal satunggaling lampahan, wonten gegayutanipun kaliyan lampah sanesipun. Kadosta: Lampahan Jambakan (pejahipun Dursasana) gandheng kaliyan lampahan Pandhawa Gubah tuwin Pandhawa Dhadhu. Dewi Kunthi prasetya: "Pati-pati ngagem rasukan, yen dereng ngagem rasukan kulitipun Harya Sengkuni". Dewi Durpadi: "Pati-pati ngagem ukel, yen dereng jamas rahipun Raden Dursasana". Dene lampahan Danumaya gandheng kaliyan Lampahan Mintaraga tuwin Lampahan Mustakaweni. Prabu Danumaya ngudi tuwuh sedanipun Prabu Niwatakawaca (ingkang eyang) tuwin Prabu Bimaloka (ingkang rama) dhateng Raden Arjuna. Lampahan Jabelan, gegayutan kaliyan lampahan Obong-obongan Bale Sigalagala, inggih punika prasetyanipun Resi Janadi (Resi Ijrapa), Bambang Sagotra tuwin Bambang Rawan (Putranipun Resi Janadi) rehning sampun kapotangan kasaenan ingkang tanpa upami dhateng Raden Werkudara minangka sarana ungguling yudanipun Pandhawa. Taksih kathah malih. Upami lampahan ringgit purwa mboten adhedhasar sarasilah, saben lampahan lajeng cuthel, kados dongeng limrah.

b. Nabi Adam lan Dewi Kawa 1) Dene urut-urutanipun sarasilah kados ing ngandhap punika: Nabi Adam + Dewi Kawa

Putra dhampit pinten pinten jodho

Nabi Sis + Dewi Mulat

Sayid Anwas Nurunaken para manungsa tuwin manungsa winahyu Nabi

Sayid Anwar (Sahyang Nurcahya) Nurunaken para dewa tuwin para ratu

2) Kacariyos Nabi Adam kaliyan Dewi Kawa kagungan putra kathah sanget, saben babaran temtu dhampit (sawetengan kalih, jaler kaliyan estri). Babaran kapisan ingkang jaler sae, dene ingkang estri ayu. Babaran ingkang kaping kalih, jaler-estri awon sadaya. Makaten saterusipun, selang seling. Sareng sampun diwasa, karsanipun Nabi Adam, putra jaler ingkang awon dipun jodhokaken kaliyan ingkang ayu. Putra jaler ingkang sae kajodhokaken kaliyan ingkang awon (mboten ayu). Kersanipun Dewi Kawa kosok wangsulipun. Ingkang sae kedah kaliyan ingkang ayu, ingkang awon kedah kaliyan ingkang awon. Rehning sami dene kencengipun, Nabi Adam damel pasang giri:

36

cahmbanjar

Kamanipun Nabi Adam lan kamanipun Dewi Kawa dipun wadhahi cupu piyambakpiyambak, lajeng sami manungku puja, nyuwun pangadilan, sinten ingkang kamanipun dados bayi, punika ingkang kedah dipun etut, martandhani karsanipun leres, saya kaidenan dening Ingkang Murbeng Dumados. Sareng pikantuk wangsit saking Ingkang Murbeng Gesang, lajeng sami wudhar anggenipun semedi, wasana kedadosanipun: Kamanipun Nabi Adam dados bayi priya, dene kamanipun Dewi Kawa dados rah. Bayi jaler kaparingan Wahyu Nabi, sarta kaparingan tetenger: Sis. Saking karsanipun Ingkang Murbeng Gesang pinaringan Wahyu Nabi. Mila sinebut: Nabi Sis. Putranipun Nabi Adam ingkang mursal anggenipun jejodhoan (mboten miturut kersanipun ingkang rama) lajeng oncat dhateng Nagari Cina, sami manembah brahala. Wonten malih ingkang nama Kabil, rebatan bojo ayu kaliyan sadherekipun ingkang nami Habil, ngantos kelampahan Sang Habil dipun pejahi dening Sang Kabil. Wekasan Sang Kabil pikantuk benduning Ingkang Murbeng Dumados, kejepit ing siti, ambles lumebet ing naraka. 3) Nabi Sis Nabi Sis rehning mboten lahir dhampit, kaparingan jodho widadari, ingkang nami Dewi Mulat. Peputra kalih, inggih punika Sayid Anwas lan Sayid Anwar. 4) Sayid Anwas Tedhak turunipun Sayid Anwas wonten ingkang sinung wahyu Nabi tuwin Ratu, kadosta Nabi Idris, Nabi Nuh, Nabi Ibrahim, Nabi Ismangil, Sultan Kinan, Sultan Barat, Sultan Muta Wasal lan sanes-sanesipun. 5) Sayid Anwar Sayid Anwar remen tapa brata. Gegayuhanipun luhur sanget kapengin dados jalma ingkang pinunjul sadonya, sampun ngantos wonten ingkang ngungkuli kasektenipun. Sasedyanipun kedah kasembadan. Jinurung saha winongwong ing Hyang Widhi. Kapengin tan kenging pejah. Nunten linggar saking prajanipun. Iblis Ijajil mboten kasamaran, Sayid Anwar tansah jinangkung. Nalika lampahipun Sayid Anwar dumugi ing pinggir benawi Nil, Iblis Ijajil kanthi ngaken ingkang murbeng jagad nyewanten, Sayid Anwar kapurih terus ngantos dumudi in tukipun benawi Nil. Sayid Anwar mituhu. Sareng dumugi ing tukipun benawi Nil, Iblis Ijajil nyuwanten malih, "Anwar Delengen ing pucuke gunung iku, nuli munggaha. Yen wis teka ing pucuk, cahya kang gumilang, gumantung tanpa canthelan ana ing sandhuwure pucuk gunung itu lebonana!"

37

cahmbanjar

Sayid Anwar sumerep cahya gumilang mancorong pindha rembulan purnama gumantung tanpa canthelan, sakalangkung anggenipun kasengsem, lajeng enggal minggah dhateng pucuking redi, terus lumebet ing salebeting cahya wau. Sayid Anwar sakalangkung eram, dene sadaya sarwi abra marakata, cahyanipun angenguwung. Iblis Ijajil wicanten, "Anwar Satuhune ingsun Kang Murbeng jagad. Ya iki kang jeneng Retnadumilah, yaitu kadhatoningsun. Sapa kang manggon ing kene yekti tan kena ing pati. Retnadumilah gambaring swarga. Sabanjure bakal sun gelar ana ing pucuke ardi Tengguru ing naga Benggala. Saiki terusna lakunira mangetan, yen wis tekan tlatah nagara Dewani, sira tapaa ana ing sajroning guwa kang ana satengahing alas. Ing tembe sira bakal jumeneng ratu ing kono satedhak turunira kang mituhu marang sira sarta ngidhep marang ingsun, sawise tutug uripe ing marcapada, banjur unggahna kaswargan". Midhanget pitedahipun Iblis Ijajil makaten wau, Sayid Anwar rumaos awrat nilar kaswargan. Nanging ajrih yen ta mboten mituhu. Nunten medal saking kaswargan, saha tumurun saking pucaking redi, terus mangetan. Sareng sampun dumugi nagari Dewani, mlebet ing wana, madosi guwa kangge patapan. Enggaling cariyos, guwa sampun pinanggih, prayogi sanget kangge mara tapa. Kacariyos ingkang jumeneng ratu ing nagari Dewani jejuluk Prabu Nurradi tedhak turuning Jin. Putranipun ontang-anting putri, kekasih Dewi Nurrini, sakalangkung endah ing warni. Anuju satunggiling dalu, nyupena kedhatengan kaki-kaki, wangsit bilih calon jodhonipun, satriya linangkung, asmanipun Sayid Anwar, samangke sampun wonten ing salebeting guwa ingkang wonten satengahing wana ing nagari Dewani. Punika putranipun Nabi Sis. Benjing saged peputra kakung satunggal, salajengipun badhe nurunaken para ratu ing Benggala tuwin tanah Jawi. Dumugi samanten Sang putri wungu, enggal-enggal ngaturi priksa dhateng Sang Prabu. Ingkang rama nunten nimbali Rekyana Patih Amir, kadhawuhan ngupados supenanipun ingkang putra Dyah Nurrini. Kyai Patih mundur, lajeng mesat ing gegana, wasana priksa teja manther wonten ing madyaning wana. Enggal dipun purugi, pinanggih wedaling teja saking salebeting guwa. Sareng dipun lebeti, katingal wonten satriya lenggah sidhakep asuku tunggal, kalimputan ing cahya sumunar. Kanthi manuara, Rekyana Patih lenggah ing ngarsanipun Sayid Anwar, aturipun, "Dhuh dhuh Raden, kaparenga anila krami, sinten ingkang sinambat ing wangi, pinangka saking praja pundi, teka kepati ambangun teki wonten ing salebeting gutraka ngriki". Sayid Anwar gya wudhar gennya semadi, wangsulanipun: "Nama kula Sayid Anwar, putranipun Kangjeng Rama Nabi Sis ing nagari Mekah. Wangsul andika sinten, saha wonten karsa kadya pundi dene karaya-raya rawuh mriki?" 38

cahmbanjar

Patih: "Kawuningana, kula Warangka Nata ing praja Dewani ngriki, inggih Rekyana Patih Amir. Mundhi dhawuhipun gusti Prabu Nurradi, andika katimbalan sageda sareng salampah kula". Sayid Anwar: "Kula namung ndherek ing karsa, sumangga!" Rekyana Patih saha Sayid Anwar runtung-runtung medal saking guwa sowan Sang Prabu Nurradi. Cekaking cariyos, sareng sampun seba ing ngarsanipun Sang Prabu, Dyah Nurrini kadangu punapa leres ingkang dados panuwunipun. Dewi Nurrini matur sampun leres. Sayid Anwar kataros badhe kadhaupaken kaliyan Dewi Nurrini, datan lenggana. Lebar mikramakaken ingkang putra, lenggana sawatawis laminipun Sang Prabu seleh kaprabon lumengser dhateng ingkang putra mantu: Sayid Anwar jejuluk Prabu Nurcahya.

c. Para Dewa (wiwit Hyang Nurcahya) Sayid Anwar (Hyang Nuracahya Dewi Nurrini Hyang Nurrasa

Hyang Darmajaka 1. 2. 3. 4. Dewi Dremani Dremana; Triyata; Caturkaneka; 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Hyang Wenang Hyang Tunggal + Dewi Rekathawati

Narada (Resi Kanekaputra)

Antaga, Togog; Ismaya (Semar); Manikmaya (Bathara Guru); Darmastuti; Dewanjali; Lodra

1) Hyang Nurcahya Hyang Nurcahya (Sayid Anwar) kaliyan Dewi Nurrini peputra kakung satunggal asma Hyang Nurrasa. 2) Hyang Nurrasa Hyang Nurrasa krama putra putrinipun Prabu Rawangin Ratu ing Pulo Dewata, kekasih Dewi Rawati. Wekasan jumeneng ratu wonten ing Nagari Pulo Dewata, anggentosi ingkang rama mara sepuh, jejuluk Prabu Nurrasa (Hyang Nurrasa). Peputra kalih, inggih punika: Hyang Darmajaka lan Sanghyang Wenang. 3) Hyang Darmajaka Garwanipun Hyang Darmajaka mboten nate kacariyos Peputra sekawan, inggih punika: a) Dewi Dremani, kagarwa Hyang Tunggal 39

cahmbanjar

b) Hyang Dremana c) Hyang Triyata d) Hyang Caturkaneka (Peputra: Hyang Kanekaputra); 4) Hyang Wenang (Hyang Utipati utawi Hyang Suksmakawekas) Hyang Wenang nyipta kahyangan Suralaya wonten ing sanginggiling mega ing laladan nagari Keling. Ratu nagari Keling, asmanipun Prabu Ari. Prameswarinipun asma Dewi Wisawati, kagungan putra putri satunggal, nama Dewi Saoti. Sang Prabu mboten rena sanget ngantos kongkulan kahyanganipun Sanghyang Wenang, lajeng nglurug dhateng kahyangan Suralaya, kawon. Dewi Saoti tumunten kadhaupaken kaliyan Hyang Wenang. Peputra satunggal, asma: Hyang Tunggal. 5) Hyang Tunggal Hyang Tunggal maratapa wonten ing dhasaring saganten. Ratuning samodra jejuluk Prabu Rekathatama, kagungan putra putri asma Dewi Rekathawati, kagarwa Hyang Tunggal. Sareng peputra lair wujud antiga (endhog), mumbul ing awiyat, dipun tututi dening Hyang Tunggal, mboten kecandhak. Hyang Wenang kaleres saweg lelana wonten ing awiyat sanginggilipun Jawadwipa (Pulo Jawi), priksa barang ingkang gumebyar cumlorot ngener dhateng saliranipun, sareng dipun saut, jebul antiga. Lajeng dipun banting, dados lare jaler tetiga: a) Cangkoking tigan dados Hyang Antaga, inggih Togog, Wijamantri utawi Wijanamantri; b) Pethaking tigan dados Hyang Ismaya, Bathara Maya, inggih Semar; c) Jenenipun tigan dados Hyang Manikmaya, inggih Bathara Guru; Hyang Tunggal sareng marak ing ngarsanipun Hyang Wenang, dipun ngandikani bilih lare tetiga punika putranipun, kedaadosan saking antiga ingkang mumbul ing antariksa. Hyang Tunggal sakalangkung suka ing wardaya, sarta ngandika dhateng ingkang putra tetiga, bilih salah satunggal ing tembe badhe ngratoni Suralaya, (Sura = Dewa. Laya = panggenan) tuwin nurunaken para ratu ing Marcapada. Mireng pangandikanipun Hyang Tunggal makaten punika, Antaga lan Ismaya sami rebat sepuh saha rebat panguwaos, lajeng sami damel sayembara: sinten ingkang kuwawi nguntal redi sarta saged nglepehaken malih, punika ingkang wenang ngratoni Suralaya sarta nurunaken para ratu ing Marcapada. Sakawit Wijamantri, mripatipun ngantos mendelik-mendelik, cangkemipun ngantos suwek, ewa dene meksa mboten saged nguntal redi wau. Gentos Ismaya, saged nguntal, mboten saged nglepeh, awit redinipun kendel wonten ing bokong. 40

cahmbanjar

Inggih margi makaten punika, mripatipun Togog mendolo, cangkemipun wiyar, Semar bokongipun ageng. Sareng Manikmaya, saged nguntal sarta nglepehaken. Hyang Tunggal ngandika, bilih ingkang kepareng ngratoni Suralaya sarta nurunaken para ratu ing Marcapada punika Manikmaya. Dene Ismaya kadhawuhan ngratoni jagad sonyaruri. Mila sadaya jim, setan peri, prayangan, gendruwo, siluman sapanunggilipun, sami ajrih dateng Semar. Togog kadhawuhan momong para ambek angkara murka, tansah asunga pepenget dhateng momonganipun. Dene Ismaya (Semar), samangsa sampun tumurun ing Marcapada, kadhawuhan momong turasing Manikmaya ingkang sami ambek utami, luhur ing budi. Putranipun Hyang Tunggal patutan kaliyan Dewi Dremani, tiga, inggih punika: 1.Hyang Darmastuti, 2. Hyang Dewanjali lan 3. Hyang Lodra. 6) Hyang Manikmaya Hyang Manikmaya kepareng nunggak semi asmanipun ingkang rama tuwin ingkang eyang, mung asma Hyang Wenang mboten kepareng tinunggak semi. Jejulukipun kathah sanget, kadosta Hyang Girinata, Jagadnata, Jagadpratingkah, Bathara Guru, Siwahbuja, Nilakantha, Kalawisesa lan sanes-sanesipun. Hyang Manikmaya ngratoni Suralaya, nguwaosi Retnadumilah (kaswargan